Onderweg naar een strijdbaar vakbondsperspectief ~ het privatiseringsprobleem

De FNV - met een stille revolutie naar een holle staat

Sjarrel Massop

Het neoliberalisme heeft De FNV in slaap gesust met een stille revolutie. Langzaam maar zeker is er een zogenaamde holle staat ontstaan. Zo’n staat wordt gekenmerkt door een overheid die niet of nauwelijks meer iets kan betekenen voor de mensen waarvoor ze verantwoordelijkheid heeft. Voor het werken aan een nieuw perspectief is het van belang het probleem van de holle staat te verkennen en het proces van de stille revolutie door te lopen.

Het onderzoek naar het proces van een stille revolutie naar een holle staat is niet iets van vandaag op morgen. Het vergt inspanning.

Neem de tijd

Een goede en goedkope lunch kan helpen. Ga er voor zitten met een lekker kopje koffie of een glaasje thee met een paar sneetjes brood van het onderstaande recept voor twee bollen Paprika Sodabrood met Mozzarella.
Ingrediënten: broodmeel, baksoda, magere yoghurt, walnoten, paprikapoeder, bieslook en sesamzaad. Dat halen we niet bij de Appie, maar bij de natuurvoedingswinkel. Bij Appie moet je zelf aan de bak bij het afrekenen, dat is uitbesteed aan de kassascan, in de natuurvoedingswinkel kun je zelfs contant betalen.
We maken er twee bollen van, omwille van de samenwerking en taakverdeling. Paprika is vanwege het Hongaarse accent. Dat brood bakken is eenvoudig ~ meel, baksoda en yoghurt, hoeveelheid afhankelijk van het kneden bij elkaar. De walnoten, paprika, en bieslook er door heen goed kneden. Twee bollen maken op een bakpapiertje, een uur in de oven op 150 graden, klaar. Warm presenteren met Mozzarella. Goed kauwen, eet smakelijk.

Aan het werk

Het ongedaan maken van een neoliberale staat is een proces van veel inspanning en tijd. Hopelijk kan het sneller dan de aftakeling en de ontbinding die de privatisering~ dat is het kenmerk van de aftakeling - teweeg gebracht heeft.
In Engeland en Amerika (Angelsaksisch) is het anders gegaan dan in Duitsland en Frankrijk (Rijnlands). Angelsaksisch is te typeren als het werk met de botte bijl, Rijnlands is ruimte laten voor de sterke vakbeweging.
De Nederlandse politiek heeft gekozen voor een middenweg. Een ingrijpende aanpak, waarbij de vakbeweging aan het lijntje werd gehouden zolang dat nodig was. Polderen dus. Het heeft geleid tot een niet te remmen neoliberalisme met een uiteindelijke zeer zwakke overheid. Een stille revolutie met een holle staat.

De centrale gedachte achter het neoliberalisme is het loslaten van een geleide economie door een sterke overheid (verzorgingsstaat) te vervangen voor een proces van marktwerking. Drie thema’s zijn daarin bepalend: Geld, (financialisering, gebruik en overheid), Is alles te privatiseren of zijn er beperkingen (kan het eigenlijk wel), Praktijk (Hoe werkt het allemaal?). Over deze drie thema’s is uitgebreide literatuur en onderbouwing beschikbaar, zie hieronder de rode linken. Hier een impressie van de drie thema’s.

Financialisering, gebruik en overheid

Met dank aan Arthur Berkhout, waarvan de brochure hieronder te vinden is bij de literatuuropgave (´dubbelklik´ op de Burcht naar publicaties en dan naar beneden ´scrollen´ tot nummer 26). Berkhout: Al het vaststaande verdampt. Financialisering wordt in algemene zin opgevat als het toenemende belang van financiële motieven, financiële markten, financiële actoren, en financiële instituties in de economie als geheel.
Als financiële middelen toenemend worden ingezet voor financiële activiteiten, dan leidt dat tot een lager peil van investeringen in productiemiddelen. Met andere woorden: in plaats van winsten te baseren op productiviteitsgroei als motor van de kapitalistische economie, opereert financialisering door middel van een schuld gedreven stijging van de waarde van financieel tot vergroting van het bezit.
Veruit de meeste ondernemers zijn niet geïnteresseerd in wat ze produceren, hun oogmerk is winst maken. Waar bedrijven willen investeren hebben ze veel geld nodig, een gezond investeringsklimaat. Dat is de enige taak die de overheid overhoudt. Zij bemoeit zich niet meer met wat bedrijven maken en hoe ze werken, maar faciliteren de processen voor winst maken. Met de illusie zo werkgelegenheid te kunnen bieden of behouden.

Het idee van het op die manier geld scheppen heeft Dirk Bezemer verleid tot het boekje: Er is geld genoeg maar we gebruiken het alleen verkeerd. De overheid en de vakbonden hebben een Pensioenakkoord samengesteld dat gebaseerd is op een Financieel Toetsingskader (FTK). Criterium daarvan is dat er voldoende reserves in de kassen moeten zitten om aan de pensioenverplichtingen voor geruime tijd te kunnen voldoen. Het totale vermogen staat nu op 1,900 miljard euro, met een groeirendement van 4 procent, ruim 7,5 miljard per jaar. De jaarlijkse pensioenverplichtingen zijn zo’n 40 miljard euro. Over de besteding van de rendementen hebben noch de overheden, noch de vakbonden iets te zeggen.

Een ander probleem is door onderzoeksjournalist Thomas Bollen aangekaart, zo is op de achterkant van zijn boek te lezen: Dit boek laat je anders naar de euro’s op je bankrekening kijken. Waarom kan de één ondanks hard werken en sparen geen woning betalen, terwijl de ander slapend rijk wordt van stijgende huizenprijzen? Waarom is er wel geld voor investeerders om zorginstellingen op te kopen en uit te kleden, en niet om de economie snel te verduurzamen? Om de grote problemen van nu op te lossen, moeten we het hebben over hoe ons geld écht werkt — en hoe het anders kan. Thomas Bollen neemt ons mee naar het internationale strijdtoneel van ons geld. Hier nemen burgerbewegingen, wetenschappers en oud-bankiers het op tegen de machtigste bedrijven ter wereld. Samen reizen we langs de goudkluizen en banktorens van de gevestigde financiële orde. We volgen hoe geld door de samenleving stroomt en ontrafelen hoe tech-miljardairs en cryptobedrijven met hun digitale munten stilletjes de macht overnemen.
Als we niet ingrijpen, groeit de kloof tussen de superrijken en de rest. Geld genoeg, maar niet voor jou is dat de titel laat zien wat er nodig is om het tij te keren. Hoe heroveren we de macht over ons geld?

De narigheid is dat banken door ongedekt geld uit te lenen, en daarover rente te ontvangen, geld creëren. In 2008 ging het scheppen van geld met geld fout, er is sindsdien niets veranderd. Overheden doen niets, terwijl zij oorspronkelijk de enige instantie waren die het beheer hadden over de geldhoeveelheid.

Arbeid, natuur en geld

Polanyi, politiek econoom met een Hongaarse afkomst, wil de begrenzing van de privatisering aangeven met drie thema´s: arbeid, natuur en geld. In 1944 verscheen zijn belangrijkste werk: De Grote Transformatie, de Politieke en Economische kenmerken van onze tijd.
Polanyi was een ´heterodox´ denker, het tegenovergestelde van een orthodox denker. Dat betekent dat hij problemen vanuit verschillende invalshoeken bekeek. Voor zijn tijd was een dergelijke benadering zeer welkom. Hij vond dat op het gebied van de macht en de staat veel autocratie naar voren was gekomen, de democratie werd aan die ontwikkeling opgeofferd. De geleide economie door de staat, volgens de opvattingen van Keynes, werd opgedoekt door veel meer marktwerking.

Polanyi was er ongerust over dat producten omgevormd werden tot ruilwaarden, in plaats van gebruikswaarden, en vermarkt werden. Zo zijn we er bijvoorbeeld geheel mee vertrouwd geraakt om over de arbeidsmarkt te spreken. En dat terwijl arbeid heel ´natuurlijk´ was. Mensen deden het met plezier, totdat de arbeid op de markt verhandeld kon worden. Gecommodificeerd werd, dus tot, een commodity, een waar omgevormd en vrij op de markt te verhandelen. De kapitalistische politieke economie heeft er immers grote behoefte aan om alles te vermarkten, ook waar dat volstrekt ´onnatuurlijk´ is, zoals bij arbeid, geld en de natuur.

Polanyi was niet alleen een politiek econoom met een vooruitziende blik. Zijn heterodoxe denken, hij was bijvoorbeeld zeer bekend met het werk van Marx, hielp hem tot weloverwogen inzichten te komen. Zo zag hij dat de vitale dingen voor bestaanszekerheid van mensen ge-of verzekerd moesten worden. Zijn drie thema´s zijn cruciaal. ‘Arbeid’: menselijke activiteiten voor bestaanszekerheid. ´Geld´: de middelen om activiteiten om te zetten in levensmiddelen. `Natuur’, de omgeving waar het menselijke leven plaatsvindt. Polanyi vond dat deze drie strak geborgd moesten worden door een democratische staat en niet overgelaten aan willekeurige ondemocratische machten.

Polanyi was de neoliberalen voor. Hij heeft hen niet kunnen tegenhouden hun gang te gaan. Onderstaand rijtje van privatiseringen dat Mirjam de Rijk opstelde, illustreert dat: Het kapitaal rukt op in de zorg, het onderwijs, de volkshuisvesting. Huisartspraktijken, kinderopvangcentra, educatieve uitgeverijen, ouderenzorg: ze worden massaal opgekocht door ´private equity en andere grote kapitaalkrachtige partijen. Hetzelfde geldt voor tandartspraktijken, dierenklinieken en arbodiensten. Als gebruiker heb je er vaak geen weet van, want ze behouden hun oude naam, maar ondertussen telt voor de eigenaren maar één ding: rendement.
Te vinden in haar boek Gekaapt door het kapitaal, de onthutsende snelheid waarmee het kapitaal grip krijgt op essentiële onderdelen van de samenleving. Het rijtje kan eenvoudig verder uitgebreid worden, de privatiseringen gaan door. Met een beetje fantasie, heterodox denken, kan het rijtje ook samengevat worden tot arbeid, natuur en geld.

Consultancy, waarde en ondernemende staat

Het werk van Mariana Mazzucato is vooral gericht op de economisch terugtredende overheid. Zij maakt een leerzaam onderscheid tussen value making and value taking. Met andere woorden: kapitaal wordt ingezet voor de productie van (meer)waarde of gebruikt om zonder productie er meer van te maken. Zij slaat min of meer de brug tussen Polanyi die een grens trekt, tot hier en niet verder en Berkhout en Bollen die constateerden dat die grens al lang en breed overschreden is.
Mazzucato geeft aan dat de beschikking over kennis (een democratische structuur) en geld (vermogen) de basis vormt voor een maatschappelijk, publiek gedragen verandering naar een sociale en duurzame toekomst. Deze stelling moet veel mensen die een andere samenleving willen, aanspreken. Ook de vakbeweging kan dan niet wegkijken, ze moet bereid zijn zich in dit strijdgewoel te mengen.

Eerst is belangrijk het spook te verdrijven, dat verantwoordelijk is voor ongeremde privatiseringen. Hoe is dat spook binnengeslopen? Dat heeft Mariana Mazzucato op een voortreffelijke manier uitgewerkt. De drijfveer voor het spook is dus brute winst, en helemaal niets anders! Mazzucato schetst drie werkmethoden voor het spook.

a. Consultancy
Een consultant (adviseur) is een gespecialiseerde expert die organisaties of individuen adviseert en ondersteunt bij complexe vraagstukken, bij strategische beslissingen of verbeterprocessen. Zij domineren bedrijven en vooral overheden. Veel werk wordt door instanties uitbesteed aan bedrijven. Zo verwijst The Big Three naar de drie grootste management consulting firma’s: McKinsey & Company, Boston Consulting Group en Bain & Company. Daarna komen Price Waterhouse Coopers en Tata. Over de laatste: één van de beursgenoteerde IT-consultancy bureaus die tot de honderd grootste naar hun beurswaarde behoren, Tata Consultancy Services uit India verdiende in 2019 aan adviesdiensten: 14,9 miljard dollar.

We hebben hier te maken met een internationaal verschijnsel, er wordt enorm veel uitbesteed, aan dit soort bedrijven. Het is volledig uit de hand aan het lopen, er gaan miljarden aan overheidsgelden om. Tata Consultancy staat maar op een bescheiden plek, wel in de top tien, het heeft een jaarlijkse omzet van bijna 200 miljard dollar. Nederland is niet uitgesloten van dit fenomeen, het heeft in 2025 bijna 4 miljard besteed enkel aan consultancy werk.

De conclusie van Mariana Mazzucato, ook de titel van haar boek: De Consultancy Industrie, hoe consultants bedrijven verzwakken, overheden uithollen en economieën schaden. Rutger Bregman vindt dat haar boek het begin van een debat moet zijn - het is in 2023 verschenen, sindsdien is er niets mee gedaan.

b. Privatisering
De essentie van het neoliberalisme is marktwerking. Zoveel mogelijk publieke bedrijven worden geprivatiseerd. Dat is begonnen met het boek van Osborne en Gaebler uit 1993 met de titel Reïnventing Government, hoe de ondernemende geest de publieke sector transformeert. Dit was de bijbel van de Derde Weg, een internationaal samenwerkingsverband van vooral sociaaldemocratische politici (Bill Clinton, Tony Blair, Gerhard Schröder en Wim Kok) die zo de overheden begonnen te privatiseren. Een proces dat tot op de dag van vandaag doorgaat. Met desastreuze gevolgen voor de publieke zaak. Niets bleef bespaard - gezondheidszorg, huisvesting, media, onderwijs, sociale zekerheid, openbaar vervoer, energievoorziening, kinderopvang. Voor al deze sectoren geldt: winstmaken prevaleert boven publiek voorzien in voor mensen wezenlijke diensten. Inmiddels wordt de schuldhulpverlening van gemeenten vanwege bezuiningingsmaatregelen uitbesteed aan commerciële bedrijven. Dat bleken incassobureaus te zijn! Uitgerekend, de bedrijven die erbij gebaat zijn dat zoveel mogelijk mensen in de schulden blijven - hun verdienmodel!

c. Uitvoering
De uitvoering van de publieke taken is voor het merendeel aanbesteed aan buitenfirma’s. De controle over de werkzaamheden die voortvloeien uit de publieke taken is de verantwoordelijkheid van overheidsinstanties, samen met de financiering ervan. De uitvoering is echter een private zaak.

Conclusie

Het neoliberalisme heeft de wereldwijde samenlevingen geen goede dienst bewezen en dat is een eufemisme. Ze heeft de publieke zaak ernstig geschaad. Voor Nederland is dat begonnen met het akkoord van Wassenaar, 1982. Resultaat:
De natuur, de ecologie is in een erbarmelijke conditie.
De samenlevingen zijn geweldig ontwricht.
De politiek is lamlendig, autocraten krijgen bijna vrij spel.
De gemeenschappen en de vakbonden dreigen in ontbinding te geraken
De democratie is ver te zoeken.

Het voorgaande is slechts een tipje van de sluier van wat het neoliberalisme de publieke zaak heeft aangedaan. Veel meer is terug te vinden in de literatuurlijst van het Dossier FNV van de leden, onder het kopje privaat:

Financialisering, gebruik en overheid
Arbeid, natuur en geld
Consultancy, waarde en ondernemende staat

De emancipatie van de arbeidersklasse en het precariaat, moet het werk van mensen zelf zijn.