Een zeer vroege kritiek op marktwerking
Arbeid, Natuur en Geld
Sjarrel Massop
Karl Polanyi Wenen, 21 oktober 1886 – Pickering Ontario 23 april 1964, was een Hongaars – joodse econoom die bekend is om zijn heterodoxe opvattingen en zijn studies naar economische verschijnselen in hun sociale, culturele en historische context. Heterodoxe economie is de verzamelnaam voor die scholen van de economie die niet behoren tot, of tegenstanders zijn van, de orthodoxe of 'mainstream' economische theorie. Dat is heden ten dage de neoklassieke economie (Adam Smith, David Ricardo en nu ook de neoliberalen zoals bv Milton Friedman). Hiertoe behoort een breed scala aan verschillende theorieën of methodologieën, die niet noodzakelijkerwijs iets onderling gemeen hebben, zoals ecologische economie, Marxistische economie, de Oostenrijkse school, institutionele economie, feministische economie en complexiteitseconomie. (wikipedia)
Zes jaar geleden is er in een hele serie artikelen op Solidariteit aandacht geschonken aan deze ander denker. Zijn kernstelling was dat een aantal goederen (commodity's) niet in aanmerking moesten komen om die te vermarkten: Arbeid, Natuur en Geld.
Polany, K., (1944), ‘The Great Transformation, the political and economic origins of our time., Amersfoort, Libris.
Een overzicht met conclusies
Polanyi komt daarbij tot de inbedding van de economie in de wijze waarop mensen willen samenleven. Wolfgang Streeck zegt daarover: Ik ga begrijpen hoe de economische sociologie zich definieert en in het bijzonder door het lezen van het werk van iemand die in de sociale wetenschappen van de 20e eeuw boven alles uitstijgt. En dat is Karl Polanyi en speciaal zijn concept van de inbedding van de economie in sociale actie.
‘Business as usual’ is een utopie. De wijze waarop we onze samenlevingen hebben ingericht, heeft de deur wagenwijd opengezet voor nog veel meer virussen. Dit is geen pleidooi voor een economisch isolement, voor nationalisme, voor terugtrekken op eigen grond. Integendeel de samenlevingen moeten grenzeloos zijn. Het kapitaal moet echter aan de ketting gelegd worden, mag niet meer vrij zijn gang kunnen gaan en de mensheid aan zijn wetten ketenen. Dat is de strekking van Polanyi's inbedden van de economie in de sociale samenleving.
Bestuurders en vooral ook economen zitten gevangen in het web van de kapitalistische logica. Corona geeft een ernstige waarschuwing af om met die richting te breken. Vooralsnog lijkt de terugkeer naar 'business as usual' vrijwel zeker te leiden tot een tweede golf besmettingen. Zelfs op de middellange termijn zijn mutaties 2.0 en verder reëel. De crisis van 2008 heeft geleid tot nationalisatie van een deel van het geld. Dat is grotendeels teruggedraaid. Maar ook nu stellen de overheden zich op als de redders van het systeem van een door de markt gedomineerde samenleving. Ten koste van die samenleving.
De constatering van Polanyi dat de economie niet losgeweekt kan worden van het sociale leven, de samenleving, is één aspect. Daar hoort nog wel het één en ander bij, zoals de besluitvorming, de betrokkenheid van de wereldbevolking en het geheel van het culturele leven.
Hoe anders dan dit pleidooi van Polanyi is een bestaan onder het neoliberalisme. Maar ook hoe anders liggen vandaag de kansen om het systeem werkelijk te veranderen, wanneer mensen zich organiseren in vakbonden en andere sociale bewegingen om de economie naar hun hand te zetten. Door ook al die bewegingen aan elkaar te verbinden, is er een sociale wereld te winnen.
Hij behandelt onder meer het commodificatieproces en spreekt van fictieve commodificatie. Polanyi was er ongerust over dat producten omgevormd werden tot ruilwaarden en vermarkt die eerst essentieel waren in het dagelijks gebruik. We zijn er bijvoorbeeld helemaal mee vertrouwd geraakt om over de arbeidsmarkt te spreken, terwijl zoiets als arbeid heel natuurlijks was voordat het werd gecommodificeerd. De kapitalistische politieke economie heeft er grote behoefte aan om alles te vermarkten, ook waar dat volstrekt onnatuurlijk is, zoals bij arbeid, geld en de natuur.
Er zijn aanwijzingen dat de marktuitbreiding van vandaag een kritische drempel bereikt heeft bij de drie 'fictieve waren' van Polanyi (arbeid, natuur, geld). Met als oorzaak dat de institutionele bewakers, bedoeld om ze te behoeden voor een volledige vermarkting, aangetast zijn. Dit is de achtergrond van de zoektocht die momenteel gaande is in alle geavanceerde samenlevingen naar 1) een nieuw beleid voor de arbeid, in het bijzonder een nieuwe regeling over de verhouding tussen wat de sociale en economische tijd genoemd kan worden, 2) een duurzaam energiebeleid in verhouding tot de natuur en 3) een beleid voor een stabiele financiële relatie tussen de productie en de toewijzing van geld.
