Hoe uit impasse te komen? Plus een reactie op artikel van Jelmer Mommers
Perspectieven voor Nederlandse staalindustrie
Sjarrel Massop
De discussie over de toekomst van de Nederlandse staalindustrie is in een impasse gekomen, hoe moet het verder?
De discussie wordt volop gevoerd, een oplossing ligt niet voor de hand en Nederland staat er niet alleen voor. De Europese staalindustrie - Duitsland, Italië, Engeland en Frankrijk hebben met vergelijkbare dilemma’s te maken.
Solidariteit, houdt sinds een jaar of vijf de discussie over de toekomst van het staalbedrijf bij en is redelijk goed gedocumenteerd. Het dossier, Groenstaalplus, voorziet in meer informatie.
Omvorming van het bedrijf
Het plan Zeester, is het uitgangspunt voor het vergroenen van de Nederlandse staalindustrie. Het plan richt zich op het staalbedrijf in IJmuiden en beoogt in twee stappen een volledige omvorming van het bedrijf te realiseren. Dat betekent de sluiting van twee Hoogovens en twee Kooksfabrieken, de veroorzakers van de grote CO2 uitstoot. De installaties worden vervolgens vervangen door een waterstoffabriek, twee DRI (Direct Reduced Iron) installaties en twee EAF (Electric Arc Furnaces). Oud medewerkers van de Hoogovens staan achter het plan Zeester, ze hebben dit zes jaar geleden uitgewerkt. Het plan Zeester vormt de basis voor het Plan Groenstaal van de FNV dat technisch en inhoudelijk niet wezenlijk afwijkt van het plan Zeester.
De vuistregel bij de realisering van een plan dat staal groen maakt, luidt: voor elke miljoen ton te produceren staal per jaar is een investering van twee miljard euro nodig. De capaciteit van het bedrijf is nu zeven miljoen ton (mito) per jaar. De ambities om te groeien zijn niet nodig, er dreigt wereldwijd een overcapaciteit te ontstaan. Zes mito is een redelijk inschatting, dat betekent een investering van twaalf miljard euro. De discussie gaat nu over de eerste fase waarvoor Tata zelf vier miljard wil investeren. Van de Nederlandse overheid, verwacht Tata, een bijdrage van twee miljard euro subsidie. Dat resulteert in de sluiting van Hoogoven 7 en Kooksfabriek 2 die vervangen worden door één DRI en één EAF. Een waterstoffabriek is niet aan de orde, Tata vindt dat staal maken niet zonder kolen (kooks) kan. De bedrijfsleiding wil opstarten met Methaangas en/of Amerikaans LNG gas, beide fossiele brandstoffen, die niet substantieel bijdragen aan het verminderen van de CO2 uitstoot. Een slechte keuze. (2)
Tata
Tata is oorspronkelijk een staalbedrijf in India. Het bedrijf heeft zich ontwikkeld tot een conglomeraat waarvan de kernactiviteit "Consultancy" is: op basis van een vergoeding deskundig advies bieden en bedrijven en organisaties ondersteunen. In die sector is het bedrijf een stevige internationale concurrent geworden en komt het dicht bij de 'top drie' (Mckinsey, Boston Consultancy Group en Bain & Company), na te lezen bij Mariana Mazzucato (3).Het is een bedrijf met een jaarlijkse omzet van 200 miljard dollar en meer dan één miljoen werkers.
Staal maken is nog wel een activiteit, maar dan volledig gericht op India. Tata steel wil na China de grootste staalproducent worden en is aardig op weg. In vijftien jaar is de capaciteit meer dan verdubbeld, waarmee geheel Europa in staalcapaciteit is ingehaald. (e562-3)
De bedrijfsleiding van Tata is van mening dat staalmaken zonder kolen niet mogelijk is. Het is echter de vraag welke criteria daarvoor gelden. Gaat het om de techniek, dan kan het zeker - gaat het om de winstgevendheid, dan wordt het moeilijk. Tata houdt de komst van een waterstoffabriek angstvallig tegen. Curieus is dat het bijproduct van een kooksfabriek (kooksovengas) voor 75 procent uit waterstofgas bestaat. Daarmee kan een DRI gemakkelijk drie mito staal leveren. Het waterstof van een kooksfabriek is niet groen, het is een bijproduct van kooks maken: 'grijze waterstof'. Het is wel veel groener dan de keuze van Tata met de aanpak om de nieuwe DRI op aardgas te laten draaien.
Een ander markant gegeven is de overname van de elektriciteitscentrale van Velsen Noord van Vattenfall door Tata. Deze centrale draait volledig op Hoogovengas (CO, koolmonoxide) en kooksgas en levert aan het elektriciteitsnet jaarlijks zo’n 900 megawatt. Tata verbruikt zelf ook nog energie en gebruikt daar hoogoven- en kooksgas voor (grijze waterstof) en uiteraard: elektriciteit van de eigen centrale.(e574-2),
De Britse staalindustrie is door Tata afgebouwd, de fabrieken in Scunthorpe produceren geen staal meer. De hoogovens van Port Talbot zijn in 2024 al gesloten, een vervanging is nog niet gerealiseerd, want Tata heeft geen interesse meer voor staal maken in Europa.
Overheid
De kop van het artikel van Jelmer Mommers is opvallend: Als de overheid miljarden in Tata stopt, is het neoliberalisme echt voorbij. De eerste tussenkop luidt: Waarom staatsactivisme werd afgezworen, de derde: Maar het neoliberalisme verzwakte de staat. Ook de volgende zinnen zijn sprekend:
* Het directe aandeelhoudersbelang [van de staat] was afgezworen.
* Het idee van de SP [Socialistische Partij] om de gehele fabriek te nationaliseren en met publiek geld te verbouwen, kreeg nooit veel aanhang.
De volgende zin bevat een terechte conclusie:
* De overheid is in zijn geheel niet in staat het staalbedrijf over te nemen en te runnen, omdat ze een zeer neoliberaal karakter kent.
Verder is te lezen dat voor veel Europese overheden geldt dat ze vóór uitbreiding van het marktdenken zijn en de groei van het Bruto Binnenlandse Product willen bevorderen. En dat is neoliberaal beleid in optima forma.
Mijn conclusie is dat de overheden, of ze wel of niet over de brug komen met subsidie of overname, niet in staat zijn, sterker nog: niet bereid zijn, een bedrijf te runnen. Dat betekent dat met een neoliberaal bedrijf en een neoliberaal misvormde overheid, Groenstaal een illusie is. Geld in Tata steken, versterkt het neoliberalisme. Geen geld in Tata stoppen, biedt een mogelijkheid na te denken over hoe het dan wel moet, dus zonder overheid.
Aanvankelijk was er in navolging van de SP enige animo om het bedrijf te nationaliseren. Dat is aan het wegsijpelen. Het besef groeit dat het neoliberalisme de overheid in de tang heeft. Dat beperkt zich overigens niet tot de Nederlandse economie en ook niet tot de staalindustrie.
De twee miljard van de overheid is een subsidie voor een al rijk bedrijf dat niet wenst te veranderen. Kortom: geld van de belastingbetaler wordt misbruikt. Veelzeggend is dat bij de laatste cao-onderhandelingen, de bazen van Tata als eis ‘de afbouw’ van 1.100 arbeidsplaatsen inbrachten.
Stakeholders
De stakeholders: de werkers van en bij het bedrijf, al of niet georganiseerd in en vertegenwoordigd door de vakbeweging, de milieubeweging en de omwonenden zijn, in tegenstelling tot de shareholders (aandeelhouders), niet primair geïnteresseerd in de winst van het bedrijf. Zij hebben andere belangen. Belangen die om andere redenen dan winst maken, de mogelijkheid bieden voor het voortbestaan van het bedrijf.
Op het bedrijf werken meer mensen dan de collega's die in dienst zijn van Tata Steel. Het productieniveau van het bedrijf is de laatste 25 jaar niet noemenswaardig veranderd, de vraag naar staal is gelijk gebleven. Maar het aantal mensen in dienst van het bedrijf is in die zelfde tijd meer dan gehalveerd. Dat is slechts gedeeltelijk toe te schrijven aan de stijging van de arbeidsproductiviteit, hoewel er wel het één en ander gewijzigd is in de productieprocessen. De stijging komt voornamelijk door de uitbesteding van de nevenactiviteiten, zoals: onderhoud van de installaties, intern transport, logistiek, schoonmaak, personeelswerk, gezondheidsdienst, bedrijfsopleiding - allemaal geheel of gedeeltelijk uitbesteed tegen slechtere arbeidsvoorwaarden.
De positie van de vakbeweging op het bedrijf is door deze ontwikkeling ernstig verzwakt. De werkers bij het bedrijf zijn niettemin bereid op de bres te springen voor hun baan, loon en arbeidsomstandigheden, kortom voor het behoud van 'hun bedrijf'.
De milieubeweging is terecht in het geweer gekomen, het bedrijf stoot veel CO2 uit en levert zo een onverantwoorde bijdrage aan de opwarming van de aarde. De bedrijfsprocessen zijn ook niet van deze tijd, vooral de basisinstallaties als hoogovens, kooksfabrieken en in mindere mate de oxystaal fabrieken zijn ernstig verouderd en aan vervanging toe. Het grootste probleem is kooksfabriek 2. Een meer dan vijftig jaar oude fabriek met constructiefouten. De fabriek is te hoog, waardoor de kolen niet meer goed garen en er bij tijd en wijlen tijdens de opening van de ovendeuren grote oranje gifwolken ontsnappen. Ook wel op het bedrijf een 'bokoven' genoemd.
Bovendien komen er veel gevaarlijke stoffen vrij. Teer (de beruchte ‘pakstoffen’, polycyclische aromatische koolwaterstoffen), zwavelzuur, stikstofverbindingen zoals ammoniak, en veel stof. Het bedrijf heeft maatregelen getroffen, maar kan de ouderdom niet meer te boven komen.
Andere belangrijke fabrieken - goed voor veel werkgelegenheid, zoals de walserijen (warm en koud), de dompelverzinklijnen en de vertinnerijen - zijn industrieel gezien relatief schoon, stoten geen CO2 uit.
Tot slot, de omwonenden: voor deze mensen is de situatie verslechterd. De cijfers liegen niet, bijvoorbeeld een hogere kans op longaandoeningen die zonder meer duidelijk te herleiden tot het proces op de staalfabriek niet ver van hun huis vandaan. Ook vanuit dit opzicht moeten maatregelen worden genomen. Uitstel kan niet langer.
Een eigen ervaring
Een half jaar geleden was ik in Wijk aan Zee, een weekend wandelen. Natuurlijk ben ik het Hoge Duin opgeklommen. De Hoogovens aan mijn voeten, het greep me aan. Ik heb er twintig jaar gewerkt en vlakbij gewoond, het bedrijf zit nog steeds in mijn hoofd en mijn lijf, hoewel ik er al ruim 25 jaar niet meer werk en woon. Heb ik geluk gehad dat ik er geen fysieke kwalen aan overgehouden heb? Misschien!
Ik denk en voel nog wel de grote aantrekkingskracht. Boven op het Hoge Duin vloog dit me aan, die emotie telt mee in een strijd om het bedrijf te behouden. Ik denk aan velen die er nu nog werken en wonen. Ook herinner ik me nog Nico de Brey, mijn eerste collega arbeider in de ploegendienst van de Blokvormengieterij. Het was mijn tweede werkdag, Nico stond vlak voor zijn pensioen. Hij vroeg me of ik al lid was van de vakbond. Ik zei 'nee', ik wilde wachten tot ik in vaste dienst was. Hij zei me, wanneer ik niet direct lid zou worden, ik nooit van mijn leven een vaste baan zou krijgen. Ik ben 1 juni 1981 lid geworden en ben het nog steeds.
tekening Nick Kaptein
Groenstaal
Terug naar het artikel in "De Correspondent" van Jelmer Mommers. Hij bespreekt vier essentiële problemen, hij noemt ze botsende belangen.
Achtereenvolgens: het klimaat, de lokale gezondheid, de werkgelegenheid en de ‘strategische autonomie’, oftewel; de wens om niet al te afhankelijk te zijn van geïmporteerd staal.
De eerste drie zijn te overkomen met het invoeren van Groenstaal, dat kan in vier jaar gerealiseerd worden. De laatste, ‘de strategische autonomie’, is van een ander kaliber. Daar is in de eerste plaats een andere manier van denken voor nodig. In het dossier van Solidariteit wordt om deze reden aan Groenstaal het woord ‘plus’ toegevoegd.
De zoektocht naar een perspectief, uitgaande van de gedachte dat STAAL belangrijk is voor een moderne samenleving; denk aan de infrastructuur, bruggen, verkeerstekens, treinen, bussen, hoogmasten, windmolens, ze zijn allemaal van staal. Denk aan de bouw, niet alleen de woningen, ook fabrieken, publieke gebouwen, verenigingsgebouwen - allemaal met veel staal gebouwd. Denk aan gebruiksartikelen, koelkasten, diepvriezen, fornuizen, radiatoren, bestek, auto’s, fietsen - overal zit veel staal in. Denk aan blik, een milieuvriendelijk verpakkingsmateriaal, goed gerecycled, ze zijn van staal.
Dit is de eerste aanzet tot anders denken over staal dat niet schadelijk voor het milieu. Het anders denken moet verder gaan. Het traditioneel staal maken is een probleem. Samen met de problemen van Jelmer, zijn ze allemaal van maatschappelijke, economische en politieke aard. In het dossier komen ze veelvuldig aan de orde, een samenvatting is te vinden bij een inventarisatie van de door mij bedachte problemen. (e574-2)
Tijd, geld, energie en aansturing
Een viertal criteria bij de omvorming.
Tijd
De omvorming is ingrijpend, maar onvermijdelijk. Vooruitschuiven zal de economische, sociale, politieke en ecologische problematiek op alle manieren vergroten. De omvorming is technisch mogelijk. Er zijn bijvoorbeeld in Zweden al experimenten met Groenstaal maken. De bedrijfsleiding van Tata Steel Nederland (TSN) wil er echter niet aan beginnen, zeker niet met waterstof. Dat vertraagt de omvorming. Dat is onverantwoorde onwil. Het enige criterium voor het huidige bedrijf is winst maken. De tijd begint te dringen.
Geld
Nederland is een rijk land dat snel moet investeren in de infrastructuur, daar is veel staal voor nodig. Met aanpassingen van het huidige assortiment is het staalbedrijf in IJmuiden daar zeker toe in staat. De Europese Unie wil er veel geld in steken. Er is echter in Nederland een pensioenschandaal.
Het totale vermogen van de Nederlandse pensioenfondsen bedraagt ongeveer 1.600 miljard euro. Begin 2022 naderde dit zelfs zo'n 2.000 miljard euro. De fluctuaties zijn het gevolg van het stijgen en dalen van de rente in Nederland. Het vermogen is in de afgelopen veertig jaar elk decennium ongeveer verdubbeld. Het oppotten van zoveel geld is niet nodig. Zeker niet, omdat risicovolle fondsen stevig speculeren met ons geld! Er is geld genoeg, we gebruiken het alleen verkeerd, stelt econoom Dirk Bezemer. (4)
Energie
Voor de productie van Groenstaal is groene waterstof nodig. Waterstof ontstaat door de elektrolyse van water. Voor het maken van waterstof is veel groene elektriciteit nodig. Een waterstoffabriek is een onvermijdelijk onderdeel voor een industrie voor Groenstaal.
Aansturing
Tata wil niet investeren, omdat de winstgevendheid veel tijd zal vergen. De overheid wil beperkt participeren, omdat er dan politieke keuzes gemaakt moeten worden, waar nauwelijks draagvlak voor zal komen.
Roel Berghuis, oud werker bij de Hoogovens, later bestuurder van de vakbond en schrijver van het FNV plan Groenstaal, pleit voor een 'staalberaad' en de oprichting van een Toekomst IJmond Beraad en benadrukt de bundeling van de sociale en de klimaat beweging. (5)
Tot slot
Groenstaal (plus) slaagt alleen als andere belangen dan alleen economische, nadrukkelijk in de aansturing van het bedrijf betrokken worden. Die belangen zijn naast techniek en economie: sociaal (werkgelegenheid, gezondheid), ecologisch (groen), bestuurlijk en juridisch (zeggenschap).
De belanghebbenden, te weten: de werkenden bij het bedrijf, de instanties die zich bekommeren om de ecologische effecten van de traditionele staalproductie, de omwonenden die last hebben van de vervuiling, uitmondend in gezondheidsproblemen, de Nederlandse economie en infrastructuur, hebben behoefte aan Groenstaal.
Zij kunnen een samenwerkingsverband (consortium) vormen om in de IJmond Groenstaal te maken. Uiteraard zijn kennis en ervaring nodig. Daarvoor kunnen geschikte mensen gezocht worden die in opdracht van het samenwerkingsverband Groenstaal in de IJmond tot een succes kunnen maken.
Nationalisatie is noch gewenst noch nodig, het is niet de taak van de overheid om een bedrijf te runnen.
Foto Sjarrel
(1) Mommers, J., (2026), Als de overheid miljarden in Tata stopt, is het neoliberalisme echt voorbij, De Correspondent, 26 oktober 2026,
(2) Achtergrondinformatie.
(3) Mazzucato M., en Collington, R., (2023), De consultancy Industrie, hoe consultants, bedrijven verzwakken, overheden uithollen en economieën schaden, Rotterdam, Managementboek
(4) Bezemer, D., (2020), Het land van de kleine buffers, er is geld genoeg we gebruiken het alleen verkeerd. Uitgeverij Pluim.
(5) Berghuis, R., (2026), Rooie Roel, Groenstaal. Uitgeverij de Brey.
