Welkom Extra's

Overzicht voor dossier FNV, van de leden

(vakbonds)Democratie en de discussie erover

Sjarrel Massop

De discussie over en in de FNV is ook een debat over (vakbonds)democratie. Het is een aspect van het politieke en economische debat dat in Nederland, maar ook elders gevoerd wordt. Lang leefde na de Tweede Wereldoorlog het idee dat het met de democratie wel goed zat. De twijfels nemen echter toe.

De grote maatschappelijke ongelijkheid, het milieuprobleem en de opkomst van (uiterst) rechts zetten de democratie in een ander daglicht. Het concept ‘democratie’ is zelf onderwerp van discussie geworden. Genoeg aanleiding om er in het dossier van Solidariteit, FNV, van de leden speciale aandacht aan te besteden.

Discussie over democratie

Deze bijdrage geeft een overzicht van de verzamelde literatuur. De lijst is niet compleet en zal nog groeien. De aandacht aan dit dossier heeft een speciale aanpak. In de artikelen en het onderzoek kwam het 'thema democratie', al veelvuldig aan de orde.
Democratie kent verschillende invalshoeken; Er is literatuur over democratie in het algemeen en over 'democratie en arbeid'. De discussie over vakbondsdemocratie groeit en de aangepaste literatuurlijst biedt een beter overzicht. Wellicht is het in de loop van de tijd ook gewenst de lijst te rubriceren.

Vaak is de literatuur verwerkt in een artikel in de rubrieken van webzine Solidariteit 'commentaar', 'extra' en 'overgenomen'. De onderwerpen zijn zo goed mogelijk aan elkaar verbonden en de titels zijn gekoppeld aan artikelen in Solidariteit.
Alle tekstgedeelten in rood zijn 'linken' of verwijzingen. Door er op te 'dubbelklikken' volgt de verdere verwijzing. Boeken en artikelen over de discussie over democratie:

Ahrendt, H. (1958), The human condition, Chicago, University of Chicago Press. Zie ook:
Stonebridge, L. (2024), Vrij om de wereld te veranderen, denken zoals Hannah Arendt anno nu, Amsterdam, Atlas.

Overheden zijn hun onafhankelijkheid en autonome functie kwijt geraakt. Voor de samenleving hebben ze door de doorgeslagen privatiseringen hun politieke, sociale en culturele betekenis volledig verloren. Ze zijn voor de samenlevingen onbetrouwbaar geworden. Bij mensen groeit dan ook het besef dat de overheid niet meer de instantie is die hun bestaansonzekerheid zal oplossen. Uiterst rechts schuift daarvoor, opportunistisch als ze is en gedeeltelijk terecht, de schuld naar links. Daarbij zijn ze niet te beroerd om het met het kapitaal zelf op een akkoordje te gooien. (e521-4 en e516-2).

Beer, Paul de, Ewout van de Berg, Lisa Bertsen en Rein de Sauvage Nolting, (2025) Polderen en strijden, hoogtepunten en dieptepunten in de 21e eeuw, Amsterdam, van Gennep.

Een informatieve terugblik over de laatste 25 jaar met ervaringsdeskundigen, gereflecteerd door wetenschappers. De crisis van de Vakbeweging sluimert verder, het boek geeft geen antwoord op hoe verder.

Boumans, S. Eshuis, W, (2018), Positie en strategie vakbeweging, beschouwingen, analyses en voorstellen, De Burcht,
Een poging uit 2018 om de vakbeweging op een andere koers te krijgen, is niet doorgedrongen tot in de krochten van de vakbeweging. (e358-4).

Bovens, M. en Wille A. (2011 en 2025), Diplomademocratie, opleiding als nieuwe scheidslijn, Amsterdam Prometheus.
Conclusie: Er is nog een kader en ruimte binnen de vakbeweging. De petitie van FNV, democratisch is door heel wat (kader)leden getekend. Al meer dan 600 leden hebben getekend. Besproken in (e557-6).

Dekker, F. (2024), Fabriekswerk, over de vergeten arbeidersklasse, van Gennep,
Zie ook (e555-2).
-, (2025), De onzichtbaren, Opvattingen en emoties van praktisch geschoolde arbeiders. Amsterdam, van Gennep.
Bespreking van het boek door Rob Lubbersen, (e541-1).

Elzinga, T. (2024),Democraten aller landen, verenigt u, Voorschoten, Bot
Een dapper initiatief. (e521-4).

Ferares, Julie Battilana, Dominique Méda, (2020, Nederlandse vertaling 2023), 'Democratiseer ons werk', waarin opgenomen het manifest Werk, Democratiseer, Decommodificeer en Decarboniseer. Enschede, Starfishbooks.
Isabelle Ferares ea, (2024), 'Democratizing the Corporation, the Bicameral Firm and beyond', Londen, Verso.

Belangrijk werk voor een democratiseringsproject van de arbeid. Het geeft een aanzet tot het breken met het zogenaamde management prerogatief, dat is: Het ultieme recht rond de arbeidsinhoud ligt bij het management en bij de aandeelhouders. Dit in ruil voor de medezeggenschap voor vakbonden en ondernemingsraden over arbeidsomstandigheden en arbeidsvoorwaarden. Het prerogatief bleek een instrument voor de invoering van Nieuwe Productie Concepten, die de medezeggenschap van de arbeid over hun eigen werk zeer ver heeft terug gedrongen.
De schrijfsters maken ook de verbinding van de democratisering van de arbeid met het breken van het idee van de arbeid als koopwaar en met de ongebreidelde vrijheid het milieu aan te tasten. Een erg belangrijk manifest in het kader van het 'omdenken'.
Zie ook (e510-3).

Grenzeloos, (2015) broschure, Onze vakbeweging, en
- (2013), Democratisering van de economie, Grenzeloos geschriften.

Heijne, B, (2025), Voor de democratie, vrijheid is het zekere bezit van hen die de moed hebben haar te verdedigen, Amsterdam, Prometheus.
Huxley, A, (2026), De tijd van de olichargen, Amsterdam, Prometheus.
Huxleys verbluffende analyse is na tachtig jaar herontdekt. Hij raakt de kern van de uitdagingen waarvoor wij in de 21e eeuw zijn komen staan, aldus Bas Heijne.

Herzog, L, (2024), De toekomst van Werk, Leusden, ISVW.
Herzog, L, (2025), De democratische markt, hoe meer economische gelijkheid onze politiek kan redden, Ten Have.
Besproken in (e548-5).

Honig, B, (2025), Publieke Dingen, democratie ontregeld, Boom.
Zeggenschap over publieke dingen, zorg, wonen, onderwijs, energie, is betekenisloos, als het publiek, de gemeenschappen deze dingen niet bezitten.

Kornbluh, A, (2023), Immediacy, or, The style of too late Capitalism, Londen, Verso.
Immediacy (urgentie) verklaart de recente obsessie met de onderdompeling in de intolerantie en weergave. Het wijst op alternatieve vormen voor fotografie, televisie, romans en een constructieve theorie dat prioriteit geeft aan distantie, onpersoonlijkheden.
Met andere woorden een cultuurbreuk op zoek naar authenticiteit, belangrijk voor democratie.

Kuperus, M., (2011), De vereniging op survival, overlevingsstrategieën voor hedendaagse verenigingen. Kuperus en co.
Een uitermate belangrijk boek! Het bespreekt de verhoudingen tussen de onderdelen van een vereniging, het bestuur, de leden en de werkorganisatie. Het boek was populair ten tijde van de fusie van de FNV, de overgang van de bonden naar het ongedeelde FNV met de sectoren. De FNV heeft zeker op het gebied van de governance (besturing en aansturing) dit boek genegeerd. Daarmee is het in een uit de hand gelopen crisis terecht gekomen. (e483-2).

Leusden, C. van (2024), Koester en versterk het kritisch vermogen van de organisatie., in NR Governance expert.

Musto M. (2020), The Marx Revival, Key Concepts and New Interpretations, Cambridge, University Press.
Zie ook: Dossier heropleving Karl Karx 3. Democracy door Ellen Meiksins Wood.
En de bespreking(e444-1).

Reybrouck, D van, (2025), De wereld en de aarde, hoe houden we het veilig?, Amsterdam, de Bezige bij.
David Reybroeck is de man van het burgerberaad, een mogelijk instrument om de vakbeweging te democratiseren. Zie ook Eva Rovers.

Rietman, P. (2024), Nee, we hebben geen gedeeld belang, Jacobin

Rovers, Eva, (2022), Nu is het aan ons, oproep tot echte democratie, de Correspondent, en
-, (2025) Waarom we politiek niet alleen aan politici kunnen overlaten, pleidooi voor een derde kamer. de Correspondent.
Zie ook (e555-2).

Russell Hochschild, Arlie, (2024), Gestolen trots, de verloren droom van rechts Amerika, Walburgpers.
Zie ook (e555-2)

Spiegelaere, Stan de, (2025), Mondige burger, stille werker, waarom de redding van de democratie begint op het werk, Epo.
Stan is van mening dat de gedemocratiseerde vakbeweging bij zal dragen aan de democratisering van de gehele samenleving. Helaas geeft hij onvoldoende aandacht aan de ontstane tweedeling in de arbeidersklasse met de opkomst van het precariaat en dus de veranderde samenstelling van 'het proletariaat'.
Zie ook (e555-2)

Aanvullingen met besprekingen zijn van harte welkom, redactie@solidariteit.nl