Van 'loslaten' tot 'oplossen'

Wie het probleem niet onderkent, zal het niet oplossen

Sjarrel Massop

Samenlevingen veranderen, de consequenties van anders samenleven en werken zijn niet altijd duidelijk. Veranderingen die zich voordoen, kunnen een probleem vormen. De oplossingen voor de reactie op problemen kunnen averechts werken, wanneer de analyse van het probleem niet zorgvuldig heeft plaatsgevonden. Omdat mensen problemen niet goed inschatten en vastzitten in ingesleten oplossingen, kunnen ze vaak niet opgelost worden en gaat het 'van kwaad tot erger'.

Hier een illustratie van dit mechanisme. Er is een groot tekort aan betaalbare woningen in Nederland. Tegelijk is er een behoorlijke instroom van migranten - 'ze pikken onze huizen en banen in'. De oplossing voor de problemen van huisvesting en werk is dan bijvoorbeeld een strenger asielbeleid. De ervaring leert dat gekozen oplossingen die niet beantwoorden aan de gerezen problemen, ze juist vergroten.

Contingentie

Het is belangrijk om te weten met welk probleem we te maken hebben, voordat we aan de oplossing beginnen. Dit is zeker niet eenvoudig. Er is voor deze stap een instrument ontwikkeld via het begrip 'contingentie' - de mogelijkheid, de waarschijnlijkheid dat 'iets' zich voordoet. Contingentie benadering, is een theorie in de organisatiekunde, waarbij gesteld wordt dat kenmerken van een object van onderzoek [het probleem] afhangen van diverse factoren vanuit de omgeving van het object. De contingentie benadering gaat uit van de gedachte dat elke omgeving aangepast gedrag verlangt. (wikipedia)

In ons voorbeeld. Omgevingsfactoren van betaalbare woningen zijn bijvoorbeeld: een andere gezinssamenstelling (demografie), vergrijzing van de bevolking, dominantie van de bouw van koopwoningen boven sociale woningbouw, stijgende prijzen, woningcorporaties die een winstoogmerk beogen, milieuproblemen (stikstof), een overheid die nog maar weinig sturingsmogelijkheden kent om publieke problemen aan te pakken. Belangrijk is het dus om alle feiten in de omgeving van het probleem te kennen.
In veranderende samenlevingen dienen zich nieuwe feiten aan die specifieke problemen insluiten. De zogenoemde 'contingentie benadering' is een techniek om deze feiten boven water te krijgen.

Paradoxen

Deze benadering, de omgeving van het probleem verkennen en alle feiten te verzamelen, is het levenswerk van Marco de Witte (1). Hij heeft de idee van de contingentie aangevuld met de idee van ogenschijnlijke tegenstellingen, paradoxen. Deze paradoxen houden de zoektocht naar feiten scherp. Uit zijn artikel: In tegenstelling tot het contingentie denken houdt de paradoxale spanning, organisaties en teams juist vitaal en levend. Enerzijds door het waardevolle van het bestaande te willen behouden en anderzijds door creativiteit en verandering te vernieuwen voor de lange termijn. Het impliceert steeds weer situationeel bepalen hoe we de paradox in stand houden. Want in een wereld met complexe vraagstukken en paradoxen is de waarheid en de veranderkundige realiteit per definitie meervoudig. Het is een belangrijke opgave voor veranderaars om daar productief mee om te gaan.

Naast de feiten rond een probleem zijn er ook verwachtingen. Mensen zonder een geschikte woning willen dat hun probleem opgelost wordt, ze verwachten een resultaat. Het probleem verandert, wanneer de verwachtingen veranderen, misschien groter worden. Er moet wat gebeuren om de verwachtingen te laten uitkomen.

Omdenken

De houding ten opzichte van het probleem verandert, wanneer de feiten veranderen. De probleemeigenaar moet iets anders bedenken, anders komt hij of zij in de problemen. Dit anders denken wordt 'omdenken' genoemd. Problemen zijn niet de uitingsvorm van ons falen of onze mislukkingen: ze zijn de uitingsvorm van onze hartstochtelijke wens onze verlangens te realiseren.

Uit het boek van Berthold Gunster.(2)

Omdenken zet verwachtingen en feiten tegenover elkaar in een schema van kwadranten. Wanneer onze verwachtingen hoog zijn en we kennen de veranderde feiten waaraan we niets kunnen doen, dan is het probleem onoplosbaar - we moeten het loslaten. Wanneer echter de verwachtingen van een probleem niet hoog zijn en er doen zich geen nieuwe feiten voor, dan is het probleem eenvoudig aan te pakken. Bethold Gunster noemt dat waarnemen.
Met lage verwachtingen en meer feiten, dan is er controle en is het probleem in de regel relatief eenvoudig op te lossen.
Met hoge verwachtingen en veel veranderde feiten kunnen we problemen aanpakken door buiten de begane paden te denken om zo aan de oplossing te werken. Er moet begonnen worden met grondig onderzoek naar nieuwe feiten. De gebruikelijke kaders en structuren werken niet meer, we moeten omdenken. Breken met gebruikelijke oplossingen, nieuwe wegen inslaan met nieuwe instrumenten en perspectieven.

Kritiek op omdenken

Het boek van Gunster over het omdenken benadert de problemen vanuit een geïsoleerde, persoonlijke situatie. Ik heb een lekke band, maar moet over tien minuten op het station zijn om de trein te halen. Of mijn uitkering komt altijd twee dagen later dan de dag waarop de huur overgemaakt moet zijn.

Maar problemen beperken zich niet tot persoonlijke, ongewenste situaties (psychologisch). Gemeenschappen kenmerken zich, doordat veel problemen grote groepen mensen kunnen betreffen. Problemen die voortkomen uit veranderende samenlevingen zijn complexer, de nieuwe feiten stapelen zich in hoog tempo op. Omdenken moet zich gaan begeven op een sociologisch niveau. Problemen zijn contingent en het denken erover is onderhevig aan heftige paradoxen.

Twee voorbeelden

1. De problemen van de FNV betreffen niet de sociale veiligheid en de disfunctionerende 'governance' (zie het 19 punten plan). Dit zijn verschijnselen die dieper liggende feiten uitdrukken, zoals:

De samenlevingen zijn zo veranderd dat (contingente) belangen van mensen door een traditioneel opererende vakbeweging niet meer behartigd kunnen worden: armoede, uitsluiting, klimaatslachtoffers, precaire werkers, .....
De arbeidsverhoudingen zijn drastisch veranderd.
De overheid kan haar rol als bewaker van het publieke belang niet meer waarmaken.
Een traditioneel opererende vakbeweging is niet in staat de mensen op nieuwe thema's te mobiliseren.

De vakbeweging kent de nieuwe feiten onvoldoende, ze verwacht de problemen traditioneel op te lossen, terwijl stevig omdenken met veel strijd, debat en discussie nodig is.

2. De Nederlandse Staalindustrie zit ernstig in de problemen. Problemen die zowel door Tata als de overheid teruggebracht worden tot noodzakelijk herstel van de bedrijfsresultaten. De feitelijke situatie is veel complexer (contingentie), veel problemen worden genegeerd. In het 'omdenken schema' komt dit probleem terecht in het kwadrant loslaten. Tata en de overheid zeggen de boel onder controle te hebben en dat de vakbeweging, de milieubeweging en de omwonende niet nodig zijn om er weer een gezond bedrijf van te maken.
Er zijn veel nieuwe feiten die de samenleving aangaan, de verwachtingen zijn hoog.

(1) Marco de Witte, Maurits Jan Vink, Marieke van Grinsven, (2021), Essenties van verandermanagement Een kleine canon van veranderkundige benaderingen, Amsterdam, Boom.
(2) Bethold Gunster, (2018), Zoals verwacht loopt alles anders, het langverwachte boek over hoe omdenken werkt. Utrecht, Omdenken.