welkom
extra
Solidariteit

Project "Door kritiek nieuwe perspectieven ontwikkelen"

De eindiging van het kapitalisme - deel zes b

Wolfgang Streeck/Sjarrel Massop

Een artikel van Wolfgang Streeck "Hoe het kapitalisme zal eindigen" 1 is de aanleiding voor een nieuwe bijdrage aan het project "Door kritiek nieuwe perspectieven ontwikkelen".2 Dat project gaat over de actualisering van de tekst van Marx Zur Kritik, der politischen Ökonomie, Manuskripten 1861-1863 3 die als uitgangspunt dient voor een kritisch commentaar van Sjarrel Massop op het baanbrekende werk van Streeck.4

Gezien de lengte brengt Solidariteit het geheel uit als een feuilleton van acht extra's. Hierbij zes b. De commentaren (en toelichtingen) van Sjarrel volgen de beschouwingen van Streeck en zijn herkenbaar aan een eigen lettertype en beginnen 'inspringend'.

Vormen van het kapitaal

Laat ik [Sjarrel] eerst even terugkomen op de vraag welk deel van het kapitaal gebaat is bij het aantreden van Trump (extra 332-2, 25 juni 2017). Daarvoor is een onderscheid nuttig tussen de verschillende vormen van het kapitaal, hier beperkt tot drie. Ten eerste, het productiekapitaal, alles wat de kapitalist inbrengt om de 'waren' te kunnen produceren. Ten tweede, het handelskapitaal, dat wat de opkoper of handelaar inzet voor de snellere circulatie van het kapitaal volgens de formule G-W-G'; kopen om te verkopen. Ten derde, het financieel kapitaal dat gebruikt wordt om van geld meer geld te maken, G-G'.
Trump zegt dat hij veel investeren wil in de infrastructuur en de heropbouw van de eigen industrie. Dat is in het voordeel van het productiekapitaal, aangenomen dat het over voldoende reserves beschikt. Gezien het feit dat er meer dan voldoende privaat financieel kapitaal is, kan tegen een lage rente lucratief geleend worden. De vraag blijft of de producenten met het geleende financieel kapitaal voldoende rendement kunnen maken voor zowel de eigen winst als de betaling van de rente. Eventueel kan daarvoor het handelskapitaal gebruikt worden om dat aan te jagen.

Er lijken dus mogelijkheden te over, maar zoals ook Streeck al stelde: meer produceren en meer consumeren hebben beide hun grenzen bereikt, het systeem is aan het vastlopen. Op korte termijn is er een tijdelijk herstel mogelijk voor alle drie de kapitaalvormen, maar op de middellange termijn zullen ze waarschijnlijk met het systeem het loodje leggen. 5

Milieuschade

IJsbeer op smeltende ijsschots Over het tweede type product (naast arbeid en geld) de natuur dat volgens de Hongaarse econoom Polanyi niet te commodificeren is, bestaat vandaag een groeiende onrust. En wel over de spanning tussen het kapitalistische principe van ongebreidelde expansie en de eindigende voorraad van natuurlijke bronnen.
Hoe verschillend de opvattingen ook zijn, sommigen spreken over een 'voorbarig alarm', niemand kan het volgende vraagstuk ontkennen. Namelijk dat de patronen van energieconsumptie door de rijke samenlevingen niet uitgebreid kunnen worden naar de rest van de wereld, zonder de essentiële voorwaarden van het menselijke leven te vernietigen. We zien immers een wedren tussen de voortschrijdende uitputting van de natuur aan de ene kant en de technologische innovatie aan de andere kant. Een technologie die natuurlijke materialen vervangt door kunstmatige om de milieuschade te voorkomen, te repareren en te beschermen tegen de onvermijdelijke aantasting van de biosfeer.

Een niet te beantwoorden vraag is hoe de nodige, enorme collectieve bronnen gemobiliseerd kunnen worden in samenlevingen die geregeerd worden door bezitterig individualisme (een begrip van C.B. Macpherson, Canadese hoogleraar politieke wetenschappen). Welke actoren en instituties zijn er om het collectieve goed te verzekeren voor een leefbare omgeving in een wereld van competitieve productie en consumptie?

Inferieure arbeid

Ook bij de arbeid (het derde type product van Polanyi) kan de commodificering haar kritische punt bereikt hebben. Deregulering van de arbeidsmarkten onder de voorwaarden van een internationale competitie heeft de verwachting over een algemene beperking van de arbeidsduur gelogenstraft; bovendien is de arbeid voor een groeiend deel van de bevolking meer precair. Met de toename van de arbeidsdeelname door vrouwen, voor een deel veroorzaakt door de verdwijning van het 'gezinsloon', is ook het aantal uren gestegen dat gezinnen per maand aan werkgevers verkopen. En dat terwijl de lonen achterbleven ten opzichte van de groei van de productiviteit. Dit is het sterkst het geval in de kernlanden van het kapitalisme zoals de Verenigde Staten. (zie grafiek hier onder) Tegelijkertijd is er sprake van deregulatie en vernietiging van de vakbonden, ondanks het duidelijk falen van de arbeidsmarkten om de werkloosheid op te lossen, of terug te brengen tot zo'n 7 of 8 procent dat de nieuwe norm is geworden, zelfs in een land als Zweden.

Massaal achter beeldschermen Sweatshops [fabrieken met zeer slechte arbeidsvoorwaarden en arbeidsomstandigheden] breiden zich uit, ook in de dienstverlening. Het meest in de periferie van het kapitalisme, buiten bereik van de autoriteiten en de consumenten en wat er over is van de vakbonden in het kapitalistische centrum. Als inferieure arbeid - in concurrentie met de reguliere arbeiders in landen met een historisch sterke arbeidsbescherming - worden de arbeidsvoorwaarden voor de 'precairen' slechter, terwijl de werkloosheid voor de 'regulieren' toeneemt.
Tegelijk regent het klachten hoe de arbeid in het gezinsleven doordringt, parallel aan de druk vanuit de arbeidsmarkt om deel te nemen aan een eindeloze race om het 'menselijke kapitaal' op te voeren. Meer dan dat: de globale mobiliteit maakt het werkgevers mogelijk om onwillige lokale arbeiders te vervangen door bereidwillige immigranten. Dit is tevens een compensatie is voor de dalende vruchtbaarheidsgraad van de toekomstige generaties die voor een deel veroorzaakt wordt door een veranderd evenwicht tussen betaald en onbetaald werk en tussen consumptie wel of niet via de markt. Het resultaat is een wereldwijde verzwakking van sociale tegenbewegingen, veroorzaakt door de teloorgang van klassensolidariteit en vergezeld door kreupele politieke conflicten over etnische verschillen, zelfs in traditioneel progressieve landen als Nederland, Zweden of Noorwegen.

Een betere omschrijving van de tegenwoordige ontwikkeling van de formele naar de reële onderschikking van de arbeid onder het kapitaal, oftewel de precarisering van de arbeid, is nauwelijks te geven. Blijft de vraag hoe we de sociale strijd kunnen versterken en tegenbewegingen kunnen opbouwen.
Overigens is hier sprake van een verschil in omschrijving bij Marx en Streeck over betaalde en onbetaalde arbeid. De laatste vat onbetaalde arbeid op als werk waarvoor arbeid(st)ers in het geheel niet betaald worden, zoals vrijwilligerswerk. Bij Marx ligt het onderscheid tussen betaalde en onbetaalde arbeid in het arbeidsproces zelf. Betaalde arbeid is de sociaal noodzakelijke arbeidstijd die een arbeid(st)er verricht voor de eigen reproductie, de eigen bestaansmiddelen. Onbetaalde arbeid is de arbeidstijd in hetzelfde arbeidsproces die de kapitalist zich als surplusarbeid toe-eigent en de meerwaarde oplevert oftewel de winst voor de kapitalist. De enige manier voor het kapitalisme om economische waarde te genereren.

Figuur 7 na 1970 blijft het loon achter bij de productiviteit  

De revenuen van de stijgende arbeidsproductiviteit komen niet terecht bij de mensen die deze productiviteit realiseren.

Geld als 'waar'

De vraag hoe en waar de kapitaalaccumulatie beperkt moet worden om de drie fictieve waren arbeid, natuur en geld te beschermen tegen de totale commodificatie is in de geschiedenis van het kapitalisme betwist. Maar de tegenwoordige wereldwijde wanorde, gelijktijdig aan de grenzen van alle drie gebieden, gaat om iets anders; het is een resultaat van een spectaculaire omslag van de markten. Ze zullen sneller dan ooit expanderen. Over een breed gebied van instituties en actoren die tijdelijk de voorsprong van het kapitalisme tot op zekere hoogte sociaal ingebed hebben; al of niet voortkomend uit het verleden of opgebouwd in een lange politieke strijd.
Slang bij in zijn staart Arbeid, land/natuur en geld zijn gelijktijdig crisisgebieden geworden, nadat de globalisering de marktrelaties vergiftigd heeft. Een globalisering die productieketens heeft doen ontstaan met een nog niet eerder voorgekomen capaciteit om over de grenzen te gaan van de nationale, politieke en wettelijke jurisdictie. Met een fundamentele desorganisatie van de instellingen als resultaat. Instellingen die in de moderne tijd, min of meer succesvol de kapitalistische wildheid hebben getemd in het belang van de samenleving als een geheel en van het kapitalisme zelf.

Het is niet alleen uit respect voor de fictieve waren dat het kapitaal zijn begrenzingen benadert. Aan de oppervlakte groeit de consumptie van goederen en diensten voortdurend. De impliciete aanname van de moderne economie dat de menselijke wens en capaciteit om te consumeren onbegrensd zijn, lijkt door een bezoekje aan een willekeurig groot winkelcentrum bevestigd te worden.
Toch bestaat de angst dat de markt voor consumptiegoederen op een zeker punt verzadigd raakt. Misschien door een kritische ontkoppeling van de menselijke aspiraties ten opzichte van de aankoop van waren die zo kenmerkend zijn voor van de winst-afhankelijke producenten. Dit 'post materialisme' laat zien dat consumptie in de volwassen kapitalistische samenlevingen al lang niet meer overeenkomt met de materiële behoeften. Het leeuwenaandeel van de uitgaven aan de consumptie wordt niet besteed aan de gebruikswaarde van goederen, maar aan hun symbolische waarde, hun aura of schijngestalte.
Dit is de reden waarom het management van de bedrijven meer dan ooit betaalt aan marketing, niet alleen aan adverteren maar ook aan productontwerp en innovatie. Ondanks het toenemende raffinement van de 'productpromotie' blijken de ongrijpbare verschijnselen van de cultuur een commercieel succes moeilijk te kunnen voorspellen. Moeilijker dan in een tijdperk dat de groei nog bereikt kon worden door het geleidelijk bevoorraden van alle huishoudens met een wasmachine.

Goud commodity

Verbinden we de kwestie van de commodificatie aan het waardevormingsproces, dan wordt het vraagstuk ingewikkelder. Naarmate de arbeid meer uit de productieprocessen verdrongen wordt, onder invloed van een door de technologie gestuurde verhoogde arbeidsproductiviteit, stagneert de economische waardevorming. Immers, slechts de menselijke arbeid kan waarde toevoegen. Het gevolg is dat de winsten dalen en het onvermogen van het kapitaal toeneemt om zich te reproduceren. De slang bijt zich in de staart.
Dat betekent dat het kapitaal de zoektocht naar nieuwe gebieden start om zijn zucht naar winst te bevredigen. De commodificatie zal daar plaatsvinden waar de meeste arbeid nog aanwezig is, totdat ook die sectoren volledig geflexibiliseerd, geprecariseerd en geautomatiseerd zijn. Dit voltrekt zich op een ongelijke en gecombineerde manier. Dat wil zeggen dat er verschillende fasen van commodificatie zijn in verschillende samenlevingen. Maar ook dat door uitwisseling van kennis deze processen van gebruikswaarden naar ruilwaarden in een versnelling terechtkomen. Om het nog iets ingewikkelder te maken: de commodificatie is ook verbonden aan de andere vorm van kapitaalgroei, namelijk G-G'. De commodificatie van het geld.
Het is niet voor niets dat Marx zijn analyse van het kapitaal begon met het onderzoek naar de 'waren', de commodities. Dat gebeurt zowel in deel 1 van Het Kapitaal als in deel 1 van de "Zur Kritik" tekst. Het is de moeite waard om eens nauwkeurig de processen van commodificatie in de 21ste eeuw te bekijken.

Geld uit beeldscherm

1 Wolfgang Streeck, How Will Capitalism End? In: New Left Review 87, May-June 2014. Vertaling en bewerking: Sjarrel Massop. (terug)
2 Zie voor de eerdere delen van dit feuilleton:
eerste deel:extra 326-1, 16 april 2017,
tweede deel:extra 327-2, 30 april 2017,
derde deel:extra 328-2, 14 mei 2017,
vierde deel:extra 330-2, 28 mei 2017,
vijfde deel:extra 331-2, 11 juni 2017,
deel 6a:extra 332-2, 25 juni 2017.
(terug)
3 De tekst van Marx zal in stappen integraal vertaald op het Marxistisch Internet-Archief verschijnen. Het eerste stuk staat er inmiddels op - www.marxists.org (terug)
4 Na deze serie volgt dit najaar een nieuwe die specifiek ingaat op de marktwerking en het neoliberale kapitalisme. Daarin wordt een verbinding gelegd tussen het idee van Marx over de rol van de 'waren' en de visie van Polanyi over de beperkte mogelijkheden van een verdere 'commodificatie'. Daarmee kan dan de actualiteit van Marx aangetoond worden. (terug)
5 Het vijde deel van Zur Kritik, der politischen Ökonomie, Manuskripten 1861-1863 is geheel gewijd aan het mercantiele of handelskapitaal. Aan de orde zal nog komen dat dit handelskapitaal tegenwoordig een veel prominentere rol speelt dan het productieve kapitaal. (terug)