welkom
extra
Solidariteit

Project "Door kritiek nieuwe perspectieven ontwikkelen"

De eindiging van het kapitalisme - deel zes a

Wolfgang Streeck/Sjarrel Massop

Een artikel van Wolfgang Streeck "Hoe het kapitalisme zal eindigen" 1 is de aanleiding voor een nieuwe bijdrage aan het project "Door kritiek nieuwe perspectieven ontwikkelen".2 Dat project gaat over de actualisering van de tekst van Marx Zur Kritik, der politischen Ökonomie, Manuskripten 1861-1863 3 die als uitgangspunt dient voor een kritisch commentaar van Sjarrel Massop op het baanbrekende werk van Streeck.

Evolutie van aap tot barcode

Gezien de lengte brengt Solidariteit het geheel uit als een feuilleton van acht extra's. Hierbij zes a. De commentaren (en toelichtingen) van Sjarrel volgen de beschouwingen van Streeck en zijn herkenbaar aan een eigen lettertype en beginnen 'inspringend'.

Grenzen aan commodificatie

Voorkant 'A life on the left - Karl Polanyi' - Garath Dale Zonder tegenkracht blijft het systeem van het kapitalisme zijn gang gaan tot het zich te gronde richt. Een belangrijk aspect daarin is om alles wat de samenleving aangaat te vercommercialiseren, of beter te commodificeren (een 'commodity' is gelijk aan een 'waar'). Een waar is een economisch ding, of goed met een gebruikswaarde voor het nut: stoelen, auto's, i pads enzovoort, en met een ruilwaarde: de kapitalistisch gewenste vertegenwoordiger van de 'waar'. Daarin zit vanuit de productie een meerwaarde opgesloten; om winst te kunnen maken. Het streven van het kapitalisme als systeem is om van alle gebruikswaarden, ruilwaarden te maken - en dat is commodificeren. De Hongaarse econoom Polanyi (1886-1964) stelt dat drie type producten niet te commodificeren zijn: arbeid, land of natuur en geld. Dat valt te bezien. Mij lijkt een gefaseerde benadering zinvoller. Deze fasering, via de sectoren landbouw, industrie, commerciële dienstverlening, reproductie van arbeid en kapitaal, loopt parallel aan de algemene ontwikkeling van het kapitalisme als politiek economisch systeem. 4

Naar mijn mening [Sreeck] kan in het kapitalistisch systeem een 'waar' het best met enige voorzichtigheid omschreven worden. Gereguleerd, omdat een complete 'commodificatie' het systeem zal vernietigen of onbruikbaar maken. Markten hebben echter een inherente tendens om zich voorbij hun originele domein uit te breiden. Ze willen de handel in materiële goederen toepassen op alle situaties van het leven, ongeacht of deze geschikt zijn voor de commodificatie, of in termen van Marx: geschikt voor de onderschikking aan de logica van de groei van het kapitaal. Tenzij het systeem ingeperkt wordt door regulerende instituties, zal de uitbreiding van de markten gepaard gaan met een permanent risico zich te ondermijnen. Kortom, dit gaat dus over de levensvatbaarheid van de kapitalistische economie en het sociale systeem.

Richtingsborden hulp en kassa

We zien dit verschijnsel in Nederland zich uitbreiden tot de sectoren van de economie, waarvan oorspronkelijk gezegd werd dat ze volstrekt ongeschikt waren voor commodificatie. Namelijk de reproductie van de arbeid, waarvan de hoofdmoot gevormd wordt door de zorg en het onderwijs. De marktwerking van de zorg moet worden bestreden, maar of daarmee de grenzen van de commodificatie overschreden worden, is de vraag. Een andere vraag is hoe dat moet.

Grenzen aan marktuitbreiding

Er zijn aanwijzingen dat de marktuitbreiding van vandaag een kritische drempel bereikt heeft bij de drie 'fictieve waren' van Polanyi (arbeid, natuur, geld). Met als oorzaak dat de institutionele bewakers, bedoeld om ze te behoeden voor een volledige vermarkting, aangetast zijn. Dit is de achtergrond van de zoektocht die momenteel gaande is in alle geavanceerde samenlevingen naar 1) een nieuw beleid voor de arbeid, in het bijzonder een nieuwe regeling over de verhouding tussen wat de sociale en economische tijd genoemd kan worden, 2) een duurzaam energiebeleid in verhouding tot de natuur en 3) een beleid voor een stabiele financiële relatie tussen de productie en de toewijzing van geld.

Op alle drie gebieden speuren samenlevingen tegenwoordig naar een meer effectieve beperking van de logica van de marktuitbreiding die inmiddels geïnstitutionaliseerd is in de vorm van de private verrijking die zo kenmerkend is voor de kapitalistische sociale orde. Deze beperkingen komen samen in de toenemende vraag over een systeem hoe de menselijke arbeid in te zetten, hoe de kapitalistische systemen van productie en consumptie zich verhouden tot de eindigheid van natuurlijke bronnen en hoe een bankensysteem het vertrouwen van mensen behoudt in steeds complexere piramides van geld, kredieten en schulden.

Enorme risico's

Huizenzeepbel cartoon Kijken we naar de drie gebieden die Polanyi bespreekt, zien we bij elk dat een buitengewone commodificatie van het geld de globale economie in 2008 zwaar heeft aangepakt. Dit gebeurde door de omzetting van een grenzeloze voorraad van goedkoop krediet in alsmaar hoger ontwikkelde financiële producten die een ongekende 'huizen bubbel' mogelijk maakten. De oorzaak daarvan is dat in de Verenigde Staten vanaf de jaren tachtig de deregulatie van de financiële markten de private productie en vermarkting van het geld is afgeschaft.
Financialisering, zoals dit proces bekend werd, leek de laatst overgebleven techniek om groei en winst voor de econome te herstellen in dienst van de alles overheersende hegemonie van het wereldwijde kapitalisme. Maar eenmaal losgelaten, investeerde de geld makende industrie een groot deel van zijn reserves in het lobbyen voor een verdere terugdringing van de bedrijfseconomische regulering.

In deze terugblik zijn de enorme risico's te zien van de overgang van het oude regime van 'geld/waar/geld' (G-W-G) naar een nieuw van 'geld voor meer geld' (G-G'). Evenals de trend van de alsmaar toenemende ongelijkheid die verbonden is aan de disproportionele groei van de bankensector.

Terug naar Marx

'Kopen om te verkopen' verandert in 'geld voor meer geld'. Dat is de bijzonder gevaarlijke conclusie die Streeck hier terecht trekt. Deze redenering is niet nieuw, Marx heeft deze beweging ook gezien. In een Utrechtse discussiegroep, waarvan ik deel uitmaak, is een boeiende vraag gesteld. Welk deel van het kapitaal in de Verenigde Staten heeft het meest belang bij het presidentschap van Trump? We grepen terug naar Marx.
In deel twee van Het Kapitaal beschrijft hij uitgebreid de circulatieprocessen van het kapitaal. Eén van die processen is 'kopen om te verkopen', het schema is G-W-G'. Een opkoper heeft geld (G) en koopt daarmee 'waren' van een producent om ze daarna weer te verkopen voor meer geld (G'). De opkoper maakt winst met deze transactie, maar deze gaat af van de winst die de producent maakt met de productie van zijn 'waar'. Het voordeel van de producent is dat hij niet naar de markt hoeft om daar zijn 'waren' te verkopen. Daarnaast heeft hij sneller zijn geïnvesteerde geld of kapitaal terug, zodat hij daarmee zijn productieproces opnieuw kan opstarten.
Let op dat de opkoper wel winst maakt met zijn transactie, maar met zijn handelingen geen economische waarde toevoegt. De producent en de opkoper verdelen de winst die door de levende arbeid in het productieproces ontstaan is. Wanneer de winst uit de productie door de uitstoot van de levende arbeid alsmaar kleiner wordt, wordt dus ook de koek kleiner die de producent en de opkoper onderling kunnen verdelen. Dat kan slechts opgelost worden door meer te produceren en meer te verkopen.
Maar deze zijn begrensd. Het wordt voor de opkoper minder lucratief om te 'kopen om te verkopen'. Wat kan de handelaar dan met zijn geld doen? Daar komt de formule G-G' om de hoek kijken. Hij kan zijn geld namelijk uitlenen tegen rente. Vroeger toen het primaat van het drukken van geld bij de staat lag, zat daar het risico aan van de inflatie of geldontwaarding. Met het loslaten van de goudstandaard die het geld moest beschermen tegen de inflatie, is dat risico grotendeels verdwenen. Het werd lucratief voor de opkoper om het geld tegen rente uit te zetten. Dat kan op privaat niveau goed in bijvoorbeeld de vorm van hypotheken.

Toen de overheden tot de conclusie kwamen dat er te weinig in de zogenaamde echte economie - dus waar 'waren' geproduceerd worden - geïnvesteerd werd, besloten ze twee dingen. Ten eerste, de verlaging van de rente, zodat het weer lucratiever zou worden om in de maakindustrie te investeren. Dat werkt echter niet, omdat de arbeidsproductiviteit zo hoog is geworden dat de winst voor producenten blijvend laag is, en er dus weinig winst te verdelen is. Ten tweede, de overheden gingen over van een systeem van belastingen, naar een systeem van lenen. De belasting op kapitaal en winst ging drastisch omlaag, zo werd het kapitaal meer in de gelegenheid gesteld te gaan investeren. Maar om de eigen uitgaven blijvend te kunnen financieren, leenden de overheden op de financiële kapitaalmarkten geld tegen rente; de formule G-G'.
Daarmee creëerden de overheden dus een uitweg voor veel braakliggend kapitaal, namelijk investeren in overheidsschulden! Dat is waar Thomas Piketty het over heeft met zijn formule R>G: investeren in schulden is meer rendabel voor het kapitaal dan investeren in productie. Dat is ook wat David Harvey bedoelt met Accumulation by Dispossession, of groei door onteigening. Er ontstaat dus voor het systeem echt een bestaanscrisis, omdat de werkelijke economische waardevormingsprocessen stagneren. Zoals Marx al concludeerde: a) het productieproces van het kapitaal is de combinatie van het arbeidsproces met het waardevormingsproces, b) de waardevorming komt tot stand door de uitbuiting van de arbeid. De levende arbeid schept meer waarde dan nodig is voor het onderhouden van het arbeidsvermogen.

Schip zinkt door risico's giftige leningen

1 Wolfgang Streeck, How Will Capitalism End? In: New Left Review 87, May-June 2014. Vertaling en bewerking: Sjarrel Massop. (terug)
2 Zie voor de eerdere delen van dit feuilleton:
eerste deel:extra 326-1, 16 april 2017,
tweede deel:extra 327-2, 30 april 2017,
derde deel:extra 328-2, 14 mei 2017,
vierde deel:extra 330-2, 28 mei 2017,
vijfde deel:extra 331-2, 11 juni 2017.
(terug)
3 De tekst van Marx zal in stappen integraal vertaald op het Marxistisch Internet-Archief verschijnen. Het eerste stuk staat er inmiddels op - www.marxists.org (terug)
4 Na deze serie volgt dit najaar een nieuwe die specifiek ingaat op de marktwerking en het neoliberale kapitalisme. Daarin wordt een verbinding gelegd tussen het idee van Marx over de rol van de 'waren' en de visie van Polanyi over de beperkte mogelijkheden van een verdere 'commodificatie'. Daarmee kan dan de actualiteit van Marx aangetoond worden. (terug)