Ontgroeien (1 en 2)
Vergroenen door ontgroeien
Sjarrel Massop
Economische groei is een vanzelfsprekend doel in het economische denken van kapitalisten. Met desastreuze gevolgen. Samenlevingen, vooral via hun 'ecologie', komen ernstig in de problemen. De ware aard van het kapitaal is namelijk niet de voortbrenging van de noodzakelijke gebruikswaarde, maar de productie van goederen die, vanwege hun ruilwaarde, een meerwaarde hebben die 'winstgevend' is. Daardoor kan het kapitaal groeien en dat is het centrale doel.
Kapitaal is aanwezig in de gehele economie en richt zich de laatste decennia ook op de economische gebieden die noodzakelijk zijn voor een leven met bestaanszekerheid. Dit betekent dat het kapitaal zich bemoeit met: zorg, wonen, onderwijs, energie, vervoer, voedsel en leefomgeving. Essentiële levensvoorwaarden waartoe veel mensen door geldgebrek onvoldoende toegang hebben. De overheid laat het afweten.
Groenstaal
De traditionele productiesectoren van de economie onttrekken zich meer en meer aan de dienstbaarheid aan de samenleving als geheel. Neem bijvoorbeeld: de staalindustrie. De directeur van het internationale concern Tata meent dat staal niet geproduceerd kan worden zonder kolen. Hij bedoelt daarmee dat de prijs van staal veel duurder zal worden, wanneer het geproduceerd wordt met waterstof. Dus, Tata wil geen Groenstaal!
Niettemin dient er geïnvesteerd te worden in de productie van groenstaal. Dat is een proces dat de CO2-uitstoot drastisch vermindert. Maar Groenstaal is economisch niet concurrerend ten opzichte van staal dat geproduceerd wordt met kolen. De gevolgen van de CO2 uitstoot zijn voor het klimaat desastreus. De kosten om dat te herstellen zijn groot. De winstgevendheid van Tata wordt dan ook met het standpunt ‘staal maak je met steenkool’ als aannemelijker gesuggereerd.
De kosten voor de aanpassing van het productieproces komen voor rekening van de samenleving, ook wanneer het kapitaal groeit ten koste van milieu, klimaat, leefbaarheid van de omgeving en sociale uitsluiting.
De klimaatcrisis kan slechts opgelost worden, wanneer het kapitaal zich er niet mee bemoeit. Een eenvoudige conclusie die echter vergaande gevolgen heeft voor hoe mensen hun samenleving moeten inrichten.
Ontgroeien
Het Engelse begrip degrowth - ontgroeien, economische groei ver terugdringen - is de voorwaarde om de klimaatproblemen aan te pakken. De schade, veroorzaakt door het kapitaal, is echter al zo groot dat ze niet meer te repareren valt. De opwarming beperken tot 1,5 graad (Celsius) is al een gepasseerd station. De verdergaande gevolgen lijken nog niet helemaal onoverkomelijk, het is wel de hoogste tijd om in te grijpen. De opwarming is een onomkeerbaar proces, waarvan de ernstige gevolgen pas op termijn merkbaar zullen zijn. De voortekenen zijn er al, bijvoorbeeld: geen water meer in de rivieren, zeer hete zomers, kletsnatte perioden in herfst en winter, eilanden die in de oceaan verdwijnen, orkanen, smeltende gletsjers en poolkappen.
Een bijkomend groot probleem van economische groei is de zeer ongelijke verdeling. De noodzakelijkheid van groei is een mythe, een verhaal over het verleden dat geen betekenis meer heeft in het heden, laat staan voor de toekomst. Groei van het kapitaal is wereldwijd, waarbij de pijnlijke gevolgen voor de armere delen van de wereld, exponentieel groter zijn dan die voor het rijke westen. De armoede en bestaansonzekerheid nemen ook in het rijke westen grote proporties aan. Een kenmerk van groei is dat het een samengesteld, exponentieel verschijnsel is, in het engels heet dat Compound growth. Een groei van 2 of 3 procent per jaar lijkt redelijk, in werkelijkheid betekent het dat de concentratie van kapitaal buitenproportioneel is. Er zijn ook ander misvattingen, zoals 'elektrisch autorijden is goed voor het milieu'. Het produceren van een elektrische auto kost veel energie, bovendien komen er zeldzame aardmetalen aan te pas (lithium en kobalt), waarvan de winning zeer schadelijk is voor het milieu. De natuurlijke voorraden van die metalen zijn al bijna op, net als die van uranium.
De schrijvers Hickel en Saito trekken de conclusie dat ontgroeien, zowel sociaal als ecologisch, nog grotere rampen kan voorkomen die de samenlevingen nu al wereldwijd aan het vernietigen zijn.
Jason Hickel spreekt overigens 21 november aanstaande op een bijeenkomst in Utrecht van de democratische - ecosocialisten
Systeembreuk
Systeembreuk volgens Kohei Saito is de breuk met het kapitalisme. Hij komt daarop door zijn studie van de latere opvattingen van Marx. Hij gaat verder dan Hickel. (2) Marx bleef nadenken over de verhouding tussen kapitaal en arbeid en kwam tot de conclusie dat het kapitaal, omwille van de groei, de gehele aarde moest exploiteren.
Na de val van de Berlijnse Muur voltrok dit in een hoog tempo. Het kapitalisme met zijn groeidwang manifesteerde zich ook in het voormalige Sovjet imperium. De gehele wereld werd (staats)kapitalistisch. Die doorgaande groei is, mede door de uitschakeling van de overheid en de vakbeweging, onder het neoliberalisme, ten koste gegaan van de sociale positie van de arbeidende klasse en het klimaat en milieu. De sociale gevolgen en die van het klimaat zijn nadrukkelijk aan elkaar verbonden en moeten tegelijkertijd worden aangepakt. Omdat de overheid de publieke taak verwaarloosd heeft, zal zij die verbinding niet leggen. Het is aan de arbeidersklasse en gelieerde sociale bewegingen om de systeembreuk te realiseren en een ander samenleving daarvoor in de plaats te gaan uitwerken.
Saito gaat nog een stap verder, de technologie heeft zich ontwikkeld, de overheid heeft de eerste aanzetten gegeven. Het kapitaal heeft het overgenomen, bijvoorbeeld Musk of AI, die technologie zal niet in staat zijn oplossingen te vinden voor de opwarming van de planeet, sterker ze wil het niet. Het kapitaal heeft de technologie volledig naar zich toegetrokken. Waar de risico’s te groot waren, lees Mazzucato (3) mocht de overheid het initiatief nemen en investeren. Waar het succes een feit werd nam het kapitaal dat over. Niet de verbetering van de positie van mensen was het doel, maar winst maken.
Geen enkel aspect van de samenleving bleef buiten schot (e570-3), de hele wereld ten dienste van het niets ontziende kapitaal. Het proces beperkte zich niet tot het ver ontwikkelde kapitalisme. De gehele wereld werd onderworpen aan exploitatie, het woord plunderen is een betere benaming.
Het betreft een totale sociale uitsluiting, ontdemocratisering, en een vernietiging van het milieu en onomkeerbare klimaatverandering. Compassie heeft het kapitaal niet, anders dan dat ze de mythe verspreidt, dat groei de enige oplossing is voor de gerezen problemen. Dat is het dus duidelijk niet, integendeel het kapitaal is de oorzaak.
Commons
Daar waar gemeenschappen gebruik maken van overvloed, of overvloed scheppen is er geen aanleiding voor uitsluiting en armoede, noch voor de beschadiging van de natuur, het klimaat en de leefomgeving. Het kapitaal schept schaarste, waardoor belangrijke voorzieningen ruilwaarden worden in plaats van gebruikswaarden. Er ontstaat daardoor een gecreëerde armoede. Water wordt in plastic flessen gestopt, voor een aardappel van de boer zijn wel vier tussenstations nodig voor dat het bij de klant komt. Wonen is een kostbare aangelegenheid, de premie voor de zorgverzekering is asociaal hoog, de energie wordt onbetaalbaar. De gemeenschappen, of de commons het engelse woord, produceren echter voor hun eigen gemeenschap, zoveel als nodig is voor het goede leven en het herstel en of behoud van de natuur, de aarde.
Daar ligt de sleutel voor de oplossing. Mensen in gemeenschappen produceren zoveel als nodig is zonder winstoogmerk. Een gecompliceerde oplossing die veel tijd zal vergen voordat de balans is hersteld, met een onzekerheid of we terugkrijgen van wat we ooit hadden maar het is een lonkend perspectief.
De conclusie van Wolfgang Streek is terecht, omvorming betreft de economie, de staat, de democratie, het milieu, het klimaat, de sociale uitsluiting, waarbij de (internationale brede) vakbeweging het voortouw moet nemen. (e492-2)
Ontkennen van de wereldwijde grote problematiek, wordt veroorzaakt door een systeem dat zich kenmerkt door wanorde en chaos (kapitalisme)dat erg veel mensen uitsluit en volledig aan hun lot overlaat. Overheden, van welke politiek signatuur dan ook, hebben zich volledig aan het systeem overgeleverd en wereldwijd het volledige vertrouwen van de mensen verloren.
De gehele mensenmassa moet aan het veranderingsproces (vergroenen door ontgroeien) gaan deelnemen, een proces van sociale culturele economische en politieke verandering, om onszelf en de aarde te behoeden voor een onvermijdbare ondergang.
(1) Hickel, J., (2021), Minder is meer, hoe degrowth de wereld zal redden, Rotterdam, Managementboek.
(2)Saito, K., (2023), Systeembreuk, een nieuwe visie op kapitaal, natuur en maatschappij als antwoord op de klimaatcrisis, Amsterdam, Arbeiderspers.
Hummel, E. J., (2023), Systeembreuk, boekbespreking, recensie TZUM.
(3)Mazzucato, M., (2014) De ondernemende staat, waarom de markt niet zonder overheid kan. Amsterdam, Nieuw Amsterdam.
