Overheid, ondernemers en vakbonden weer aan tafel

De polder en de welvaartsstaat

Sjarrel Massop

Na veel gekonkel over de begroting van 2027, heeft de regering Jetten de bezuinigingen van de sociale zekerheid ingetrokken. Dat opende de weg voor de polder - een drie partijen overleg.
Iedereen blij, overheid, ondernemers en vakbonden, er wordt weer gepraat. Vooralsnog is het 'egeltjes vrijen', er zal veel tijd nodig zijn om tot resultaten te komen. Een lonkend perspectief lijkt er niet te zijn.
Minister Vijlbrief, Sociale Zaken en Werkgelegenheid, opende zondag 4 oktober het bal door tijdens de uitzending van Buitenhof te zwaaien met het akkoord van Wassenaar. Bijna 44 jaar geleden, met slechts 2 kantjes.

Zou de geschiedenis zich herhalen? De ontwikkelingen van de jaren neoliberalisme hebben zoveel kwaad aangericht dat een herhaling desastreus zou zijn. Het akkoord van Wassenaar was symbolisch. De werkelijke problematiek van de beginjaren tachtig was tweeledig. Enerzijds was er een zware economische crisis: de rente was erg hoog en er ontstond veel werkloosheid. Anderzijds werd de welvaartsstaat een blok aan het been van het 'nieuwe' neoliberalisme. Er zaten meer dan een miljoen mensen in de WAO, daar wilde geen neoliberaal voor opdraaien. Het was eigen schuld. Wie wil werken, kan werken, klinkt zelfs nu nog door uit de monden van de neoliberalen.

Wanprestatie

De sociale en economische problemen zijn ook in die tijd groot. De voortekenen van de politieke en economische ontwikkelingen voorspellen geen rooskleurig beeld. De rente is aan het stijgen, de investeringen blijven achter, de infrastructuur staat er niet best voor, de energie is onbetaalbaar aan het worden, oorlogen dreigen. Nederland en Europa zijn in een zeer slechte conditie.

Een belangrijk verschil met 44 jaar geleden is dat wat toen de verzorgingsstaat was, inmiddels de welvaartsstaat heet. Vóór het akkoord van Wassenaar was de verzorgingsstaat, dankzij de sociaaldemocratie, redelijk intact. De wanprestatie die het neoliberalisme inzette, had met behulp van diezelfde sociaaldemocratie de welvaartsstaat tot op het bot uitgekleed. Alle vet was eraf, de sociale voorzieningen waren aan banden gelegd. Het 'blauwe' minderheidskabinet - de sociaaldemocratie likt zijn wonden en doet niet meer mee - begrijpt dat een doorgaande afbraak de sociale problemen ernstig zal vergroten. Die keutel hebben ze ingetrokken. Is daarmee voor de polder een nieuw perspectief ontstaan?

Het bedrijfsleven legt de overheid en vakbeweging aan banden.
Foto bij het artikel van Hidde Boersma en Floris Kreiken (Info) - De Groene Amsterdammer, 7 oktober 2026.

Commissie Wagner

Merijn Oudenampsen schrijft in zijn boek dat niet het akkoord van Wassenaar de grote ommekeer was, maar het rapport van de Commissie Wagner. (1 en Info)
De kernpunten van dat rapport waren:

- herindustrialisatie: Nederland moet de neerwaartse economische spiraal doorbreken door de sterke maakindustrie en de vrijemarkteconomie opnieuw te stimuleren;

- loonmatiging:
de concurrentiepositie van het Nederlandse bedrijfsleven moet hersteld worden;

- bezuinigingen en minder overheid:
het financieringstekort van de overheid en de collectieve lastendruk moeten omlaag. De overheid moet ruimte maken voor de ondernemingen.

Het wondermiddel van het rapport is: economische groei. Hoe pakte het uit? De welvaartsstaat is afgebroken, de economische groei en de vrijemarkteconomie hebben niet bijgedragen aan het herstel van de economie en veel problemen zijn vergroot: milieu, huisvesting, gezondheidszorg, sociale uitsluiting.

Rapport Wennink

Na 44 jaar wordt de truc van Wagner herhaald die nu het rapport Wennink (Info) heet dat door het kabinet Jetten wordt omhelsd. De sociaaldemocraten hebben plaats gemaakt voor D66, de regering is blauw geworden en we zitten nu met een minderheidskabinet. De kernpunten van Wennink:

- economische groei:
Nederland stevent af op een lage structurele groei (minder dan één procent per jaar), terwijl een stijging van 2 procent nodig is om de welvaart en voorzieningen te behouden.

- investeringsagenda:
van 187 miljard euro, waarvan het grootste deel uit de private sector komt (151 miljard), aangevuld met publieke randvoorwaarden.

- vier focusdomeinen:
digitalisering en AI, veiligheid en weerbaarheid, energie en klimaattechnologie, 'life sciences' (verzamelnaam voor alle wetenschappelijke disciplines die levende organismen bestuderen, zoals mensen, dieren, planten en micro-organismen) en biotechnologie.

Veel verschilt Wennink niet van Wagner. De kerngedachte blijft economische groei, versterking van de concurrentie en het private deel van de economie prevaleert. De illusie van het 'genadebrood' van de economische groei blijft recht overeind, maar zal uitlopen op een desillusie en tot nog grotere sociale problemen leiden. De maakeconomie voor veel werkgelegenheid wordt min of meer afgeserveerd.
De benadering van Wagner en Wennink verschillen niet erg. Dat betekent dat elk akkoord dat de vakbonden zouden kunnen sluiten de volgende concessie bevat: geen reparatie van de welvaartsstaat, maar juist verdere afbraak.

Holle staat

Nog altijd bestaat er ook in Nederland een redelijk vertrouwen in de regering, in het democratische bestel, in de overheid en haar publieke taak. Het geluid klinkt luider dat het vertrouwen wel eens niet terecht zou kunnen zijn.
Oudenampsen spreekt over een holle staat (e534-2) en daar staat hij niet alleen in. Meerdere wetenschappers, internationaal, komen tot een vergelijkbare conclusie, onder ander Mariana Mazzucato (2). De kern van haar gedachte is dat veel publieke taken op verschillende niveaus (landelijk, provinciaal, lokaal) geprivatiseerd zijn of worden uitbesteed.

Het belangrijkste voorbeeld is de zorg. De gezondheidszorg in Nederland, na het afschaffen van het ziekenfonds, wordt beheerd door verzekeringsmaatschappijen. Dat betreft niet alleen het kostenbeheer, maar de maatschappijen bepalen ook welke zorg vergoed wordt. Het criterium is niet meer het fysieke of mentale probleem waarmee mensen te maken hebben en kunnen krijgen. Het probleem ligt bij de oplopende kosten door een volstrekt verkeerde aanpak. Criterium is niet zorg voor mensen leveren, maar voorkomen dat misbruik gemaakt wordt van sociale voorzieningen.
Met andere woorden: de verzekeringsmaatschappijen met hun principe van winst maken bepalen wie welke zorg krijgt. De overheid mag betalen, de verzekeringsmaatschappijen mogen geld verdienen. De zorgtoeslag van de overheid is bedoeld als een doekje voor het bloeden voor de grootste nood, ze voldoet niet en werkt averechts, zoals we van de toeslagen voor de kinderopvang weten.

Privatisering

Deze neoliberale aanpak: marktwerking in het publieke domein, is een internationaal gegeven. In Engeland bijvoorbeeld is de "National Health Service" (NHS) volledig geprivatiseerd.
De neoliberale aanpak treft veel aandachtsgebieden, zoals: arbeid, zorg, huisvesting, onderwijs, energie, omroepbestel, sociale voorzieningen en infrastructuur. Overal zijn privatiseringen te zien, een terugtredende overheid en enorme sociale problemen.

Gevolg van deze ontwikkeling is dat de democratie ondermijnd wordt. De overheid wordt voor het overgrote deel door de markt gedomineerd in denken en handelen en dat zet de democratie geweldig onder druk. Over de schouders van de beleidsmakers kijkt het bedrijfsleven, het Kapitaal mee. Meer dan dat: het is bepalend.
Dat geldt ook voor de polder. Groei is nodig en het beleid wordt bepaald door investeren. Echter niet in mensen, wel in marktwerking die de problemen van sociale uitsluiting en achterstelling vergroot. Repareren van de welvaartsstaat gaat niet meer, die is immers al in een verre staat van ontbinding. Herstel van de publieke zaak is wel mogelijk, te beginnen bij het klimaat en de sociale zekerheid. Dat vereist wel een andere aanpak en vooral niet teveel gepolder.

Vakbonden zijn grote ledenverenigingen die bij uitstek een mogelijkheid voor democratie bevatten. Oud-voorzitter van de FNV, Tuur Elzinga was ook tot die conclusie gekomen met zijn pleidooi Democraten van Nederland verenigt U. (3) Dat is een mooi uitgangspunt, de vakbeweging is weliswaar tanende, maar is nog steeds de grootste vereniging in Nederland. Democratiserende aanpassingen zij echter nodig:
- De vakbeweging moet de polder met een korreltje zout nemen. Daar is meer te verliezen dan te halen. Het akkoord van Wassenaar, waarmee minister Vijlbrief zo parmantig loopt te koketteren, heeft slechts narigheid gebracht. De sociale zekerheid moet door mensen zelf worden geregeld, zegt Hilary Cottam, het moet radicaal anders. (Info) (4)
- De vakbeweging moet een brede vakbeweging worden, er zijn veel publieke zaken die in het geding zijn, niet alleen de arbeid. (5) Mensen hebben last van al die geprivatiseerde voorzieningen. De belangrijkste reden voor strijd is de afbraak van de sociale zekerheid. Vakbondsleden die daar nog geen last van hebben, voeren wel een solidaire strijd om die afbraak te voorkomen. Alle sectoren van de vakbond dienen zich te verbinden tot een herstel van de sociale zekerheid. De vakbond moet daarvan de trekker worden. Dat betekent niet dat er meer geld naar toe moet. Het is vooral zaak de publieke voorzieningen volstrekt anders, radicaal volgens Hilary Cottam, te organiseren.

Een brede vakbeweging betekent niet andere maatschappelijke organisaties in de weg lopen, maar de samenwerking zoeken met bijvoorbeeld de klimaatbeweging, de vredesbeweging, de vrouwenbeweging enzovoort.
- Dat geldt ook voor de interne organisatie van de vakbond. Sectoren zijn er niet om onderling te kijken wie het meeste recht heeft op zetels in de bondsraad. De sectoren moeten samenwerken, zeker waar strijd ontstaat. De vakbond moet weer een vereniging van en door de leden worden. De bond moet democratischer worden en gericht zijn op activiteiten.
- Mensen dienen lid te worden van de vakbond en een positie innemen waar ze zich kunnen inzetten voor de sociale en ecologische vraagstukken. Alle macht aan de (kader)leden, zegt Foppe de Haan (6). De vakbondshuizen staan tegenwoordig behoorlijk leeg. Op een willekeurige vrijdagavond in Soest kwamen er meer dan veertig ouderen bij een bijeenkomst over De stille economie: de rijken worden puissant veel rijker en de armen hebben het steeds zwaarder. Het was een inspirerende avond. Iets voor de vakbeweging!

(1) Oudenampsen, M. (2026), No Nonsense, a history of the Dutch Neoliberal Turn, Londen, Verso,
- en Bram Mellink, (2022), Neoliberalisme, een Nederlandse geschiedenis, Amsterdam, Boom
(2) Mazzucato, M. (2014), De ondernemende staat, waarom de markt niet zonder overheid kan, Amsterdam, Lanno.
- (2018), De waarde van alles, onttrekken of toevoegen aan de wereldeconomie, Zaltbommel, Thema.
- en Rosie Collington, (2023), De consultancy industrie, hoe consultants, bedrijven verzwakken, overheden uithollen en economieën schaden, Rotterdam, Management Boek.
(3) Elzinga, T., (2024), Democraten aller landen, verenigt u, Rotterdam, Management Boek.
(4) Cottam, H., (2018), Radical Help, how we can remake the relationships between us and revolutionise the Welfare State, Rotterdam, Management Boek.
(5) Verhagen, J., (2022), De 'brede vakbeweging': een vakbondshistorische terugblik, VHV, Brede vakbeweging.
(6) de Haan, F., (2026), Waar komt vakbondsmacht vandaan?, op Solidariteit, (e575-2).