Een strijdbare geschiedenis
Monumenten Spanje strijders
Harry Peer (1)
Een wandeling langs de rivier de Clyde in Glasgow bracht me bij het indrukwekkende monument ter herinnering aan de Britse oud-Spanjestrijders. Hoog op de sokkel spreidt La Pasionaria haar armen uit. Met bijgaande tekst: Better to die on your feet than live for ever on your knees.
De stad Glasgow en de Britse arbeidersbeweging eren de moed van de mannen en vrouwen die naar Spanje gingen om daar tegen het fascisme te vechten.
Het bracht me op de vraag hoeveel monumenten we in Nederland hebben ter herinnering aan de Spaanse Burgeroorlog en de landgenoten die daar tegen het fascisme vochten. "AI" geeft het antwoord. Het zijn er twee. Mocht u er meer kennen, dan verneem ik dat graag. Als eerste bezoek ik het monument in Amsterdam-Noord, toepasselijk gelegen aan "Plein Spanje '36-'39 Amsterdam".
Biografieën zevenhonderd vrijwilligers
Het door kunstenaar Eddy Roos gemaakte sculptuur bestaat uit twee bronzen vrouwenfiguren die symbool staan voor een ontmoeting in vrijheid. Het is op 28 mei 1986 – vijftig jaar na het begin van de Burgeroorlog in Spanje – onthuld op het Hagedoornplein. Het deel van dat plein, waar het monument staat, werd vervolgens omgedoopt tot Plein Spanje '36-'39. De onthulling werd bijgewoond door de nog levende oud-Spanjestrijders, de Spaanse ambassadeur en de consul-generaal.
Oud-Spanjestrijder Piet Laros (kapitein van de Compagnie de Zeven Provinciën) dankt burgemeester Ed van Thijn voor zijn aanwezigheid en roerende woorden in een emotionele brief: Weet u Geachte Hr. E. v. Thijn, dat U de eerste Nederlander bent en dan nog wel als burgemeester van de grootste stad van Nederland, die een warme en waardevolle toespraak aan de oud-Spanjestrijders en hun geschiedenis heeft gewijd.
Op de website van het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis vindt u op het "Digitaal Platform Spanjestrijders" een overzicht van de biografieën van de circa zevenhonderd Nederlandse vrijwilligers in de Spaanse Burgeroorlog. Een indrukwekkend relaas van personen die vaak ook deelnamen aan het verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog en soms de dood vonden in een concentratiekamp.
De Binnenlandse Veiligheidsdienst volgde deze staatloos verklaarde personen tot tientallen jaren na de Tweede Wereldoorlog (indachtig het in vreemde krijgsdienst treden, KB van 11 juli 1937).
Waakzaamheid en verzet
Gedenkstenen bij het monument, waarvan één met een Spaanse tekst, geven een toelichting: Aan de Nederlandse mannen en vrouwen die in de Spaanse burgeroorlog meevochten en sneuvelden in de strijd tegen het fascisme. Hun houding van waakzaamheid en verzet blijft een waarschuwing tegen iedere vorm van fascisme voor mensen van vandaag. Aanhef: 1936-1939 NO PASARAN, bekend van de toespraak door Dolores Ibárrruri Gómez (La Pasionaria) tijdens de slag om Madrid. Het is een internationaal bekende antifascistische leus geworden.
Over het geheel genomen, vochten er ongeveer 40.000 vrijwilligers mee uit meer dan vijftig landen in de Internationale Brigades aan de kant van de wettige republikeinse regering. Ze probeerden de opmars van generaal Franco die gesteund werd door Hitler-Duitsland en het Italië van Mussolini, tegen te houden.
Den Haag
Het is even zoeken op de Haagse markt. Maar dan ontwaar ik het monument, wat weggestopt, tussen twee grote kramen en een achterliggend hek ter afscheiding van de tram. Drie grote panelen met een blauwe achtergrond en de tekst in het wit. Bovenaan het middenpaneel lezen we Het communistisch verzet in Den Haag. Op de panelen de namen en foto's van de communistische verzetsstrijders , onder wie Anton de Kom. De Kom werkte in 1944 op de Haagse markt en werd vlakbij in zijn woning aan de Heemlaan gearresteerd. Op de achterkant van het drieluik nog de namen en foto's van honderd andere Haagse communisten.
Het monument is nog maart kort geleden onthuld, op vrijdag 24 april 2026. Diverse personen hebben zich stevig ingezet voor de realisatie ervan. Initiatiefnemer Jos Teunissen en Rudi Harthoorn hielden een toespraak. De laatste heeft uitgebreid historisch onderzoek gedaan naar en veel geschreven over het communistisch verzet in Den Haag en breder. De selectie van namen op het monument is ontleend aan zijn boek Vuile oorlog in Den Haag: Bestrijding van het communistisch verzet tijdens de Duitse bezetting. Een tweede boek van hem is Zelfmoord op laag water.
Zijn vader Willem Lodewijk Harthoorn had een leidende rol in het Haagse verzet en overleefde ternauwernood de concentratiekampen Amersfoort, Buchenwald, Gross Rosen, Natzweiler, Ailach en Dachau. Moeder Petronella Kok was eveneens actief in het verzet. Willem L. Harthoorn heeft zijn eigen kampervaringen opgetekend in een indrukwekkend boek Verboden te sterven (1963), herzien in 2007 met een nawoord van Rudi. Van de meer dan 550 Haagse communisten die werden gearresteerd, zijn er 256 gefusilleerd of omgekomen in een concentratiekamp.
Dan de vraag: kunnen we dit een monument ter ere van de Spanjestrijders noemen? Op zijn best heel indirect. Er is geen enkele verwijzing naar de Spaanse Burgeroorlog of naar communisten die daar hebben gevochten. Wel treffen we namen en foto's aan van communisten die in Spanje aan de zijde van de Republikeinen hebben gevochten, zoals Gerrit Kastein, Johan Klooster, Sally Dormits en Evert Ruivenkamp.
Vrije en democratische samenleving
Naast deze tastbare, fysieke monumenten die zo'n grote symbolische betekenis hebben, zijn er de internationaal bekende politiek-culturele “gedenktekens” aan de Spaanse Burgeroorlog. Ik noem: Guernica van Pablo Picasso, Homage to Catalonia van George Orwell en For Whom the Bell Tolls van Ernest Hemingway. De nalatenschap van de in augustus 1936 door nationalistische milities gedode dichter en toneelschrijver Federico Garcia Lorca, de aangrijpende oorlogsreportages van Martha Gellhorn, de foto's van Robert Capa, enzovoort.
Het is een deel geworden van het westerse culturele erfgoed. Onze landgenoot Joris Ivens maakte samen met Hemingway de antifascistische documentaire The Spanish Earth (Spaanse Aarde), ter ondersteuning van de wettige Spaanse regering.
Een vriend van mij heeft een lijstje opgesteld met documentaires en speelfilms over de Spaanse Burgeroorlog (2).
Op weg naar Marokko maakte ik op 15 juni 1977 in Madrid de eerste democratische verkiezingen in Spanje mee na meer dan veertig jaar. Ik waadde door een stad vol met politieke pamfletten, vlugschriften en kranten en las de politieke leuzen, gekalkt op muren en zag de affiches geplakt op ramen, deuren en bomen. Politieke activisten, socialisten, communisten, anarchisten die jaren door Franco en zijn bende waren onderdrukt en in de onderduik hadden moeten leven, renden in groepjes door de stad. Overal discussie, opwindende muziek en strijdliederen. Het diepe verlangen van mensen naar een vrije, democratische en rechtvaardige maatschappij. Die euforische dag is me altijd bijgebleven.
(1) - 17 augustus 2026. Literatuur:
* Antony Beevor, The Battle of Spain: The Spanish Civil War 1936-1939. Paperback Penguin Books, 2006.
* Paul Preston, A concise history of the Spanish Civil War, Fontana Press, 1996.
* Documentaires over de Spaanse Burgeroorlog: Mourir a Madrid, van Frédéric Rossif (1963) - 30 anos de oscuridad (2011).
* Over Garcia Lorca. drie belangrijke films/TV-series:
Lorca: muerte de un poeta (1987-88). Spaanse zesdelige serie over zijn leven en dood.
The Disappearance of Garcia Lorca (1996), ook bekend als Death in Granada. Little Ashes (2008) over Lorca's hechte vriendschap met Dali en Bunuel.
(2) Speelfilms:
L'assedio dell' Alcazar (1940).
For whom the Bell Tolls (1943)
Behold a Pale Horse (1964)
El espiritu de la colmena (1973)
La Colmena (1982)
Ay Carmela! (1990)
Land and Freedom (1995)
Libertarias (1996)
La Lengua de las Mariposas (1999)
Soldados de Salamina (2003)
Las 13 Rosas (2007)
La Voz Dormida (2011)
La Trinchera infinita (2019)
Mientras dure la Guerre (2019)
Madres Paralelas (2021)
The teacher who promised the Sea (2025).
