Boekbesprekingen
Politiek en verandering
Sjarrel Massop
De politiek zit gevangen in een web van tradities. De verhoudingen in de samenlevingen veranderen, maar de politiek is daar niet in meegegaan. Met als gevolg dat ze geen aansluiting vindt bij de mensen waar de politiek juist over gaat. De democratie (het volk heerst) functioneert niet. De vakbeweging hobbelt in het dilemma mee, dat wil zeggen: gaat ze mee in nog meer neoliberale marktwerking (e564-5) of gaat ze werk maken van het herstel van de publieke taak van de overheid?
Ken Loach, een Engelse cineast, en Edouard Louis, een Franse schrijver, hebben een interessant debat gevoerd over hoe 'links' in de politiek aan het verdwalen is. (1) Hun debat is vastgelegd in een boek dat gewijd is aan twee thema's: één over werk en geweld en één over politiek en verandering.
Hun gesprek vormt de opening van deze bijdrage. Het duo komt aan het woord en voorziet elkaar van een kritisch commentaar. Deze aanpak leidt tot een boeiende discussie.
Peter Mertens, de Belgische theoreticus over 'linkse politiek', mengt zich in de discussie met een boek over nieuwe perspectieven voor links. (2)
Over politiek en verandering
* Ken Loach -
We zouden het moeten hebben over de groeiende macht van rechts. Extreemrechts vormt een grote dreiging en volgens mij gaan achter een populistisch en nationalistisch debat de belangen schuil van 'grote bedrijven'. De huidige situatie is kritiek. Hoe kan en moet links reageren?
* Edouard Louis -
Hoe verklaar jij dat verontrustende verschijnsel en hoe moet links volgens jou reageren? Een lastige vraag.
* Ken Loach -
Niet zo’n lastige vraag!
* Edouard Louis -
Niet zo lastig?! Nee, serieus, het is een gecompliceerd en verontrustend vraagstuk. Mijn vader stemde op politici van extreemrechts, net zoals een aanzienlijk deel van mijn overige familieleden.
Als mijn vader of iemand uit mijn omgeving extreemrechts stemde, zei hij: 'links geeft niet om ons, ze praten niet over ons’, alvorens daaraan toe te voegen dat 'alleen extreemrechts begaan was met ons, kleine luiden, arbeiders, ons soort mensen'.
Het is trouwens interessant om te zien in hoeverre verschillende partijen in verschillende landen en met verschillende culturen hetzelfde politieke traject hebben afgelegd, waarbij de lagere klassen zowel uit hun debat als uit hun strijd verdwenen zijn.
Toch denk ik niet dat daar de enige verklaring ligt, want in al die landen waar gematigd links de economisch zwakkeren in de steek gelaten heeft, bestaan er radicalere linkse partijen: waarom slagen die er dan niet in om de kiezers van de lagere klassen binnen te halen? Denk je niet dat daar een geweldige kans ligt voor ons om de taal van links te vernieuwen?
* Ken Loach -
Jazeker. De laatste jaren is links er vooral in geïnteresseerd om de bedrijven te laten draaien en niet om te vechten voor de lagere klassen, hun sociale zekerheid en hun salaris. En wat je net zei over werk lijkt me erg interessant, hier in Engeland noemen ze dat 'flexibility'.
Sorry dat ik, Sjarrel, me even in het gesprek meng. Niet alleen de politiek is gezwicht door het rechtse, neoliberale debat alle ruimte te geven aan de bedrijven en de markten om langs die weg de samenleving in te richten. De vakbonden doen daar aan mee, vooral in Nederland en ook de overheid is gecapituleerd voor de mythe van de markt. Ze heeft het merendeel van haar publieke verantwoordelijkheid geprivatiseerd. Dat is niet zo maar op te lossen door een andere politiek koers.
* Ken Loach -
Het zou mooi zijn als die flexibiliteit van beide kanten kon komen. Zodat je wakker kon worden en naar je baas kon bellen om te zeggen: ‘ Sorry, ik kom vandaag niet naar mijn werk, gewoon omdat ik geen zin heb. Maar ik zou graag toch worden betaald'.
Daar zie je dat flexibiliteit alleen in het belang van de ondernemers werkt. Verder denk ik dat dergelijke arbeidsvormen aantrekkelijk kunnen zijn als je jong bent, als je wat verder afstaat van je werk, maar zodra je een gezin hebt en rekeningen moet betalen heb je een vast salaris nodig. En zonder vaste baan kun je geen vast salaris hebben.
* Edouard Louis -
Maar dat komt toch, omdat die flexibiliteit in het verkeerde systeem werkt? Wat zou er gebeuren als flexibiliteit functioneerde in een vrij systeem? Een systeem met sociale garanties voor iedereen - sociale zekerheid - maar met werk dat niet alleen geassocieerd wordt met gezin en huisvesting? (medische zorg, onderwijs, cultuur, energievoorziening, vervoer, ..•) Zou dat niet mogelijk zijn volgens jou?
* Ken Loach -
Ja waarom niet? Misschien door middel van coöperaties en arbeidscollectieven.
* Edouard Louis -
Heel goed idee!
Ze zetten hun discussie nog een tijdje voort. Veel onderwerpen komen aan bod: discriminatie, media, migratie en veiligheid. Allemaal maken ze deel uit van een debat dat binnen links verloren is gegaan, zoals: democratie, verbondenheid, sociale perspectieven en dus solidariteit.
Oligarchen
Het boek van Peter Mertens, De laatste dagen van het oude normaal (mei 2026), kent drie onderdelen: Europa, Trump en Tegenmacht.(2) Zeer aan te bevelen. Het boek is een prestatie van formaat: een gedegen analyse van de onvermijdelijke nadagen van het imperialisme, de ultieme uitwerking van het kapitalisme. Hier de conclusies van de drie besproken onderdelen, voorafgegaan door een prangende stelling (p. 268):
Het financiële kapitaal vervlecht zich met de staatsmacht, er ontstaat een groep van oligarchen [een kleine groep die de macht heeft] die heerst over staat en economie.
De illusie bestaat dat Europa zich hieraan kan onttrekken. Dat is zeker niet het geval. Dit laat zich het best illustreren aan de onmogelijkheid om in Europa regeringen te vormen, zoals in Frankrijk, Duitsland, België, Italië en Nederland. Een supersterke lobby van het 'grootkapitaal' heeft namelijk achter de schermen de touwtjes strak in handen. Het publieke en private proces in de overheden zijn vervlochten met als gevolg: een "holle staat". (e534-2 en e563-2) Veranderen van het overheidsbeleid zal dan ook zelden of nooit een meer sociale overheid tot gevolg hebben.
Europa in Trumpiaanse tijden
Peter gaat verder:
Wie betaalt de prijs voor de ambitie om een betere imperialist te worden dan de Verenigde Staten? Als dat de Europese droom is, dan is het er één van grote conglomeraten met alsmaar meer macht. Een droom van harde geopolitieke rivaliteit, van een imperialistische koers die de koorts in de wereld doet stijgen.
We hebben geen Europese versie nodig van de vernielzucht en oorlogszucht van de Trumpiaanse tijden, we hebben een heel ander Europa nodig: een socialistisch Europa.
We hebben elk instrument nodig om deze laatste waarheid te verwezenlijken: mobilisatie van mensen, solidariteit, boycot, desinvesteringen, sancties, druk op regeringen en bedrijven, steun aan slachtoffers, bescherming van klokkenluiders en documentatie van feiten. Dus alles wat de normalisering van kolonialisme, imperialisme en apartheid doorbreekt. In de strijd tegen wetteloosheid van het onrecht is elk instrument dat grenzen kan trekken essentieel.
De herfsttij van het imperialisme: de laatste dagen van het 'oude normaal' kenmerkt zich via de uitdagingen van de 21ste eeuw: klimaatverandering, extreme ongelijkheid, financiële instabiliteit, een diepgeworteld racisme en seksisme en geopolitieke spanningen.
We weten dat het socialisme juist die uitdagingen tot doel heeft gesteld, ze zijn relevanter dan ooit.
Ten slotte
Terecht zijn Ken Loach en en Edouard Louis het eens over de gedachte dat veranderen van de precaire situatie waarin erg veel mensen over de gehele wereld leven, aangepakt moet worden. En wel: door de mensen die er het meest onder lijden te organiseren in coöperaties, werk collectieven en netwerken. Geluk en bestaanszekerheid zijn nu eenmaal niet uit te besteden. Peter Mertens heeft alvast een prima programma geschreven voor nieuwe perspectieven. Solidariteit lonkt!
(1) Ken Loach en Edouard Louis, (2021) - Dialoog over kunst en politiek, Amsterdam, Bezige Bij.
(2) Peter Mertens, (2026), De laatste dagen van het oude normaal, Berchem, Epo.
