AI onder voorwaarden van werkers
Vier vakbondsstrategieën voor de strijd om AI
Keith Brower Brown (1)
De gekte over Artificiële Intelligentie (AI) in het bedrijfsleven zaait op grote schaal angst bij de werkers. Volgens een enquête van Reuters is 71 percent van de bevolking in de Verenigde Staten bang dat veel mensen hun baan zullen verliezen. Wall Street en Big Tech creëren een grote hype om hun massale en riskante investeringen in AI terug te verdienen. Hun verhaal is dat AI een extreme productiviteitssprong veroorzaakt. Met andere woorden: AI geeft minder werk en meer winst.
Maar de werkers kunnen ter harte nemen dat de hype tot nu toe voornamelijk gebakken lucht is. AI genereert weinig winst. Het kan helpen bij een aantal taken - programmeren van ruwe computercodes, samenvatten van gegevens - maar bereikt verder nauwelijks het niveau van menselijk talent.
Desalniettemin zijn investeerders wereldwijd goed op weg de komende vijf jaar 5.000 miljard dollar in AI te steken. Om die inspanning goed te praten, beloven de bedrijfsleiders dat AI alle problemen oplost: van logistiek tot eenzaamheid.
AI is een machtsgreep van het management, vermomd als een onontkoombare technische vernieuwing. Om de machtsgreep te bestrijden, kunnen werkers vier strategieën gebruiken die in het verleden succesvol waren: beschrijf het werkelijke probleem, maak AI tot een bondszaak, eis losgeld en blokkeer het.
1. Beschrijf het werkelijke probleem
De eerste stap van de werkers is de hype te ontmaskeren. Wat zijn specifieke taken die het management door automatisering of AI wil laten uitvoeren? Welke zijn tot mislukking gedoemd en welke vormen een echte bedreiging voor vakbondskracht, werkzekerheid en de kwaliteit van het werk dat je uitvoert? Zijn er taken bij waar je collega’s op hun voorwaarden vanaf willen?
Deze harde vragen kunnen het best collectief worden beantwoord, met kennis uit verschillende afdelingen en verschillend soort werk. Vakbondsbijeenkomsten of de tijd vàn de lunchpauze zijn daarvoor handig.
Activistische leraren hebben tijdens een landelijke bijeenkomst van de onderwijsbond discussies gevoerd over dergelijke vragen. Velen ergerden zich aan AI die het management opdringt in de klaslokalen. Anderen dachten dat AI een aantal zware taken makkelijker zou maken.
Tegenstanders gaven voorbeelden hoe AI in het nadeel van werkers bleek te zijn en plagiaat en misinformatie verergerde. Deelnemers noemden een aantal toepassingen die ze als opties zouden willen, zoals planning van lessen en nakijken van ingeleverde opdrachten. Ze waren het er echter over eens dat het management die nooit mag opleggen.
De landelijke bond voor verplegend personeel bracht vorig jaar de folder A.I.-justice principes uit. Deze beschrijft specifieke gevaren bij invoering van AI, zoals een algoritme dat bepaalt hoeveel verplegers in een ploeg noodzakelijk zijn of welke tests op een patiënt moeten worden uitgevoerd. Volgens de bond kunnen computersystemen menselijke expertise niet vervangen.
Misbruik door management
Leidinggevenden geven zich makkelijk bloot. Om de managers voor te blijven, kan de bond vrijwilligers vragen om te volgen wat CEO’s van je sector uitkramen in tijdschriften voor het bedrijfsleven of het internet doorzoeken wat de CEO’s de bazen en aandeelhouders hebben beloofd.
Het management zelf is overigens de grootste AI-gebruiker. Een recent onderzoek in de Verenigde Staten en vier andere landen liet zien dat 87 procent van de CEO’s en 57 procent van de managers AI gebruikten, terwijl dat voor de werkers slechts 27 procent was. De AI-hulpmiddelen kunnen geen patiënten verzorgen, maar wel een behoorlijk gedeelte van managementtaken overnemen: werkers controleren, informatie samenvatten en investeerders vertellen wat ze graag horen.
Verlies van banen door AI kan een reële bedreiging zijn in je sector, maar niet omdat automatisering je werk echt beter kan doen. CEO’s interesseert het vaak niet of studenten in de kantine goed te eten krijgen, of dat echte feiten worden gerapporteerd of dat patiënten beter worden. Ze willen gewoon geld binnenhalen en AI geeft hun een smoes om de kwaliteit van werk af te breken. Zo heeft software baas en criticaster Anil Dash recent opgemerkt dat sinds ChatGPT is gelanceerd een half miljoen tech-werkers is ontslagen, voornamelijk omdat het management nu AI heeft als excuus om werkers, waar ze toch al van af wilden, op straat te zetten.
Junior programmeerbanen staan zwaar op te tocht, terwijl ervaren senior programmeurs de fouten uit programma’s moeten halen die AI gemaakt heeft. En waar komt de volgende generatie senior programmeurs vandaan, als er geen junioren meer zijn dit het vak in de praktijk leren?
2. Maak het tot een bondszaak
Nieuwe technologie kan als excuus dienen om je werk uit te besteden aan onderaannemers waar geen vakbondsvertegenwoordiging is. (2) Om het werk ‘binnen’ de bond te houden, kan je voorwaarden in de arbeidsovereenkomst opnemen, directe eisen van het management afdwingen en een pro-actieve vakbondsbenadering volgen om jezelf de technologie eigen te maken.
Mike Parker, een elektricien in de auto-industrie en medeoprichter van "Labor Notes", hield in de jaren zeventig en tachtig de plannen over automatisering en robotisering nauwkeurig in de gaten. Met die informatie ontwikkelde hij scholingsprogramma’s in de bond om het nieuwe gereedschap onder de knie te krijgen. Als managers voorstelden robots te installeren en niet-georganiseerde specialisten aan te trekken voor installatie en onderhoud, argumenteerden Parker en zijn collega’s dat de kennis al in huis was en wonnen daarmee vaak de strijd. Het werk bleef binnen de bond.
Het is jammer dat de vakbeweging als geheel dit voorbeeld niet heeft gevolgd. Sinds het einde van de jaren veertig heeft het management in de auto-industrie elke tien jaar revolutionaire ontwikkelingen aangekondigd door automatisering met robots. En de vakbondsleiders in de autobond gaven in het algemeen de strijd snel op. Desalniettemin gingen de meeste banen niet verloren door automatisering. Ze verdwenen door harder werken, verplicht overwerk en uitbesteding aan leveranciers van onderdelen of aan fabrieken in het zuiden van de Verenigde Staten zonder vakbondsvertegenwoordiging.
Wat AI wel of niet kan
Toen de San Francisco-Oakland Bay brug twintig jaar geleden werd gerenoveerd, wilden private aannemers het werk uitbesteden aan bedrijven zonder vakbondsvertegenwoordiging die enorme lasmachines gebruikten. De Oaklandse vakbondsleider Mike Munoz vertelt het verhaal: De aannemers gingen naar de bond en zeiden ‘we hebben een arbeidsovereenkomst met jullie, maar jullie hebben hier geen lassers die gecertificeerd zijn voor deze machines. Onze bond kocht zo’n lasmachine en begon leden op te leiden. We kunnen onze leden van alles leren. Alle lassers voor de Bay brug zijn zo gecertificeerd. Het bleef ons werk vanwege onze inzet.
Als het over AI en automatiseringsplannen van het management gaat, kunnen werkers weigeren de leiding over te dragen aan outsource-bedrijven die geen vakbondsvertegenwoordiging hebben. Zo is een legertje consultants bezig de bazen te adviseren over invoering van AI in ziekenhuizen en scholen ten koste van miljoenen voor daadwerkelijke scholing of zorg.
Je arbeidsovereenkomst heeft mogelijk al een clausule die het management dwingt te overleggen over belangrijke veranderingen in de werkzaamheden. Als dat niet het geval is, eis dat het alsnog gebeurt. Bijvoorbeeld als je bepaald AI-gereedschap toestaat, zoals de samenvatting van duizenden pagina’s patiëntengegevens. Welke taakomschrijving hebben de AI-gebruikers dan binnen het arbeidscontract en wie controleert de resultaten? AI als bondszaak is een eerste stap om te bepalen wat AI wel kan doen en niet kan doen.
3. Eis losgeld
Een andere strategie is ook de moeite waard om te bekijken: dwing het management om te betalen voor de invoering van nieuwe technologie. Het beroemde voorbeeld van zo’n overeenkomst, die van de havenwerkers, laat op korte termijn winst en op de lange termijn grote beperkingen zien.
Een mijlpaal was de overeenkomst die de bond van havenwerkers aan de westkust in 1960 afsloot. De bond liet in de havens mechanisatie en containerschepen toe met als compensatie extra loon, pensioenen en een banengarantie van een vastaand aantal werkplekken voor vakbondsleden in elke haven. Als de haveneigenaren minder mensen inhuurden, moesten ze toch het volle pond betalen.
De overeenkomst had verstrekkende gevolgen, omdat de bondsleden in drie groepen terechtkwamen met grote verschillen in arbeidszekerheid. Alleen de A-groep kreeg baangaranties of afkoopsommen. Toen de haveneigenaren op arbeidsplaatsen gingen bezuinigen, voelden A-werkers en vakbondsberstuurders niet de urgentie om werk te organiseren in nieuwe kernen van de aanvoerketen. De containers gaan landinwaards, zei Pieter Olney die tientallen jaren later vakbondsorganizer werd. Volg je ook het werk landinwaards, waar werkers de containers legen en in magazijnen opslaan? Dat werk is [wat betreft vakbondsvertegenwoordiging] tussen wal en schip gevallen.
Een ander soort losgeld kunnen werkers eisen die de nieuwe technologie en infrastructuur aanleggen. Bouwers hebben een direct drukmiddel in de strijd over AI, zonder hen kan AI niet uitbreiden. Een groot gedeelte van de werkers in de bouw van de enorme datacenters heeft vakbondsvertegenwoordiging, zelfs in de afgelegen plaatsen die nu uit de grond worden gestampt. Dat komt, omdat bouwbonden nationale netwerken hebben met getrainde en mobiele leden. Die kunnen op afroep snel ter plaatse helpen met de organisatie van werkers.
Samen met actiegroepen
De nieuwe golf van datacenters zijn hyperscale-datacenters die tien keer zo groot zijn als de huidige. De grootste zal evenveel elektriciteit verbruiken als de stad Philadelphia (1,5 miljoen inwoners). De enorme vraag naar arbeidskracht voor deze projecten geeft bouwbonden een grote kans. Als ze die grijpen, kunnen ze nieuwe leden winnen, werk weigeren als er veel lokale oppositie tegen de bouw is en concessies afdwingen voor publieke diensten en milieumaatregelen.
Dankzij het plotseling ontstaan van plaatselijke actiegroepen, werd afgelopen jaar de bouw van 25 datacenters geblokkeerd. Als bonden samenwerken met actiegroepen kunnen ze meer afdwingen van de ontwikkelaars en overheden. Bijvoorbeeld: het stoppen van de miljarden dollars belastingvoordelen voor datacentra ten koste van scholen en aanleg van wegen. In Californië was een samenwerkingsverband van vakbeweging en actiegroepen in staat werkers in gas- en zonnecentrales vakbondsvertegenwoordiging te geven en een aantal eisen van de gemeenschappen af te dwingen.
Deze ‘losgeld-overeenkomsten’ kunnen de kosten van het management voor de invoeringen van nieuwe technologie verhogen en tijd winnen voor de werkers om in de aanval te gaan door middel van organizing.
4. Blokkeer het
Met genoeg vakbondsmacht kunnen werkers sommige toepassingen van AI compleet stoppen. De bond van schrijvers en de bond van acteurs waren met hun Hollywood stakingen in 2023 in staat beperkingen af te dwingen in het gebruik van AI. Zowel voor het genereren van tekst als het AI-gebruik van het gezicht en de stem van acteurs. Maar de media-industrie fuseert en wordt steeds bedrijfsmatiger, bazen omzeilen de regels en de bonden vechten om hun positie te handhaven.
De vakbond voor journalisten lanceerde in december de campagne ‘nieuws, geen prut’. Daarbij maakte de bond gebruik van de onderhandelingen over de arbeidsvoorwaarden en de publieke druk om beperkingen te eisen van AI-gegenereerd nieuws.
Verplegend personeel in New York wist met een staking van 15 duizend werkers regels af te dwingen tegen sommige soorten van AI-misbruik.
Metaalbewerkers in de olie-industrie zijn van plan in hun landelijke onderhandelingen over arbeidsovereenkomsten het gebruik van AI te blokkeren voor monitoring van de locatie van werkers, bepaling van hun productiviteit en uitvoering van disciplinerende maatregelen.
Levendige toekomst
Bestaande arbeidsvoorwaarden kunnen worden gebruikt tegen de verslechtering van de inhoud van het werk door AI. Gebruik je taakomschrijving en waarderingssysteem tegen de geautomatiseerde degradatie. Gebruik wetgeving over arbeidsomstandigheden tegen AI als die voor werkers gevaarlijke beslissingen neemt. Gebruik regelgeving over minimale arbeidsbezetting tegen overwerk en extra belasting onder het mom van automatisering.
Uiteindelijk vormt de grootste bedreiging van AI niet alleen ons werk, maar onze ontwikkeling en verbeelding. Als robots muziek en films maken door oude opnamen door elkaar te husselen, houdt AI het publiek en artiesten voor de gek en blokkeert het nieuwe, wilde dromen.
Zelfs in eenvoudige, routineuze klussen leren we door te doen. AI is geen bron van oneindige ontwikkeling. Als het gaat, zoals de CEO’s willen, droogt de bron van vooruitgang op, namelijk de kennis en ervaring van de werkers. Verzet tegen de technologische machtsgreep door het management is een grote stap om verantwoordelijkheid te nemen voor de wereld die we op ons werk creëren. En om de mogelijkheid open te houden de wereld te verbeteren.
(1) Keith Brower Brown is Labor-Climate Organizer in Labor Notes. Oorspronkelijke titel Four Union Strategies to Fight on A.I.. Gepubliceerd in Labor Notes, 5 maart 2026. Vertaling/bewerking: Jan Taat.
(2) In de Verenigde Staten hebben werkers standaard geen vakbondsvertegenwoordiging. Bondsleden en bestuurders kunnen niet voor de werkers onderhandelen. Werkers kunnen echter een stemming afdwingen of er wel of geen vakbondsvertegenwoordiging in het bedrijf komt. Het management gebruikt vaak allerlei middelen (dreigementen, beloningen) om werkers te bewegen tegen een vakbondsvertegenwoordiging te stemmen. Zie ook de strijd in distributiecentra van Amazon, extra 457-1.
