Alternatief voor het kapitalisme
De heropleving van Karl Marx
Sjarrel Massop
Had de grote criticaster Karl Marx dan geen oplossing? Webzine Solidariteit heeft een dossier samengesteld met de titel De heropleving van Karl Marx dat al bijna aan zijn eerste lustrum toe is. Daarin komt een aantal prominente wetenschappers aan het woord. Ieder met een eigen invalshoek, bijvoorbeeld: democratie, arbeid/werk, organisatie, ecologie, gender ongelijkheid, nationalisme, migratie, kolonialisme, cultuur en technologie.
De beoogde, kritische discussie daarover loopt nog niet vlot. Er is echter wel iemand die terug naar de basis is gegaan en zich afvroeg hoe zit het nu met het concept voor het ‘socialisme’ en ‘communisme’ van Marx. Dat is Peter Hudis, hoogleraar 'filosofie en geesteswetenschappen' aan de Amerikaanse universiteit Oakton Community College. Een markant humanist die gerust links genoemd mag worden. Hij werkt dat uit in zijn boek (2013): Marx alternative to capitalisme (als pdf gratis te lezen), waarin hij ingaat op de vraag 'hoe Marx eigenlijk keek naar de ontwikkeling van alternatieven voor het kapitalisme'. Woorden over hoop die stimuleren na te denken over wat ‘socialisme’ en ‘communisme’ werkelijk kunnen betekenen.
Subject/object
Volgens Hudis zijn de bedoeling en intentie van Marx onvoldoende bestudeerd. De discussie wil hij heropenen, gevolgd door een beschrijving over hoe Marx zelf stond tegenover de verandering en overwinning van het kapitalisme. Twee thema’s kunnen een aanzet tot verdere discussie geven.
Thema 1 - vervreemding en subject versus object.
Het kapitaal begon de arbeid los te weken van datgene van waarin die arbeid uitblinkt; de productie van goederen. Er ontstond een arbeids(ver)deling: de vrouwen zorgen voor de reproductie, de mannen voor de productie en al snel werden ook de kinderen bijeengebracht.
De waarde, uitgedrukt in geld, waarvoor ze producten maakten was hoger dan het loon dat ze er voor kregen. Dat bekent: ze werden 'uitgebuit'. Dat is geen statisch proces, maar blijft zich voortdurend ontwikkelen.
Door de ontwikkeling van het kapitaal veranderde de verhouding tussen kapitaal en arbeid volledig: Het kapitaal blijft:
- onder controle van de kapitalist over wat geproduceerd wordt (de arbeidsinhoud),
- de zeggenschap over de productie behouden (de arbeidsverhoudingen).
Deze permanente ontwikkeling van arbeidsprocessen, waarbij de kapitalist de controle over de productie krijgt en de arbeider de zeggenschap over zijn arbeid verliest, noemt Marx de vervreemding van de arbeid.
Peter Hudis legt dit principe uit door het onderscheid tussen subject en object. Samengevat: subject gaat over wie produceert, object over wat geproduceerd wordt.
Wie een samenleving tracht te veranderen op basis van de productie heeft te maken met de invalshoeken subject en object. Dit is onder moderne marxistische theoretici een stevige discussie die gaat in de richting van het vraagstuk van de macht,
Macht/tegenmacht
Thema 2 - substitutie
Het zal duidelijk zijn dat kapitalisten niet zeer gewillig hun positie, macht, privileges en bezit zullen prijsgeven. Sterker nog het kapitaal is bepalend. Gekeken naar bijvoorbeeld de privatiseringen en de uitschakeling van de arbeidersorganisaties (vakbonden) in hun betrokkenheid bij en zeggenschap over hun eigen arbeid, Daaraan toegevoegd de medewerking van de overheid aan de verdere uitbesteding en aanbesteding van publieke taken, luidt de conclusie dat het kapitaal beslist hoe het verder gaat. Het criterium blijft winst maken, de mens is daaraan ondergeschikt. Het kapitaal is vrijwel apolitiek, is op zichzelf gericht en in elk stadium verschillend, maar wel te beïnvloeden. Vooral door scherpe diagnoses te maken. Marx leefde immers niet met de kennis van het enorme destructieve potentieel dat opgesloten zit in de productieve krachten van het kapitaal, die zich zo duidelijk manifesteren tegenwoordig. Noodzakelijk, benadrukte hij, is de ontwikkeling van productieve krachten, en wel zo snel mogelijk. Terwijl we nu getuigen zijn van de beperkingen door de destructieve krachten van het kapitaal. Evenals de vernietigende armoede en economische onderontwikkeling die de ontwikkelende en onderontwikkelde wereld bedreigen.
De uitdaging voor socialisten en communisten is de ontwikkeling van subject naar object om te draaien en wel zo snel mogelijk, De werkers (proletariaat en precariaat), anders gezegd de subjecten, moeten gaan bepalen waarvoor ze werken, wat het publieke belang is en welke 'dingen (objecten) nodig zijn voor een goede samenleving en dat is de broodnodige substitutie.
