Welkom Extra's

Stakingen tegen onderaanneming in Duitse zorgsector

Einde van bitter cao-conflict Berlijns ziekenhuis

Johannes Specht (1)

Met 78 procent aanvaardden, 6 juni 2025, de leden van de Duitse 'dienstenbond' Ver.di (van handel tot en met gezondheidszorg) het cao akkoord met een dochteronderneming van het Berlijnse universiteitsziekenhuis "Charité". Om precies te zijn, gaat het om CFM: Charité Facility Management. Hier: FM. Dat is verantwoordelijk voor alle niet-verpleegkundige diensten, zoals schoonmaak, magazijnbeheer, beveiliging, onderhoud en patiëntenvervoer. Het 'huishouden' van het ziekenhuis.

Met dit akkoord kwam een einde aan één van de langste en hevigste arbeidsconflicten van dit jaar. De leden van Ver.di werden opgeroepen tot een staking die 45 dagen duurde. Tot voor kort bleef de stakingsdeelname stabiel en hoog. De iets meer dan drieduizend werkers van FM op drie hoofdkantoren zijn de basis voor het functioneren van Europa's grootste universitaire ziekenhuis Maar maar ze werden gezien als tweederangs werkers.

Argumenten en onderhandelingen onvoldoende

In 2006 bracht Charité meer dan honderd kleine en grote uitbestede diensten samen, splitste andere afdelingen af en richtte het FM op dat nu de enige onderaannemer van Charité is. De uitbesteding van delen van de kernactiviteiten van Charité aan onderaannemer FM volgde een patroon dat niet alleen in de gezondheidszorg bekend is. De arbeidskosten daalden, de arbeidsomstandigheden verslechterden.
Na weken van stakingen in 2011 werd de eerste minimumloon-cao ingevoerd bij FM, met als resultaat: 8,50 euro als laagste startloon per uur (voorheen: 6,50 euro). Dit werd in 2020 gevolgd door een bedrijfsbrede cao die soms slechtere voorwaarden kende dan die in de collectieve overeenkomst voor de Federale en Lokale Overheidsdienst (FLO). Te weten: een tot 800 euro lager bruto maandsalaris voor veelal vrouwen, in meerderheid migranten. Het ziekenhuis valt onder dezelfde overeenkomst en werd tijdens de laatste landelijke cao-onderhandelingen getroffen door stakingen. Resultaat: loonverhogingen van drie procent (minimaal 110 euro ) vanaf april 2025. Plus: 2,8 procent vanaf mei 2026, een extra vakantiedag vanaf 2027 en andere verbeteringen - looptijd: 27 maanden.

Dit resultaat was al twintig jaar het doel van Ver.di activisten binnen het bedrijf. Na eerdere, mislukte cao-onderhandelingen kwam dit echter steeds verder op de achtergrond te liggen. De regionale afdeling van Ver.di (gezondheid, sociale zaken, onderwijs en wetenschap in Berlijn-Brandenburg) en de actieve werkgroepen van FM, evenals de met campagnes ervaren collega's van Charité, wilden de grote eis opnieuw aankaarten en met stakingen afdwingen. Dit vereiste een uitgebreide voorbereiding, met veel aandacht voor materiaal, personeel en extra organisatoren. En bovendien: duidelijke strategische plannen voor de aanpak en structuur van de cao-onderhandelingen. Want het was vanaf het begin duidelijk: gelijktrekken van de salarissen met die van Charité, de loonschaal voor ambtenaren (FLO), was een stevige opdracht. Het zou een aanzienlijke stijging van de personeelskosten voor FM met zich meebrengen en kon daarom niet worden bereikt met goede argumenten of bekwame onderhandelingen.

Georganiseerde voorbereiding

Succes was dus alleen mogelijk door een zwaar en vermoedelijk langdurig arbeidsconflict. Anders veronderstellen zou naïef zijn geweest. Dit werd ook verwoord door bestuurders van Ver.di en de ondersteunende organisatoren: Als we samen de cao van de overheid willen, dan kan dat alleen met harde stakingen. En dat zullen we alleen bereiken met veel actieve leden. Doet u mee?
Kernelementen van de eerdere collectieve onderhandelingen met FM waren: open communicatie, aanzienlijke en herkenbare inspanningen om de participatie van de werkers te waarborgen. Dat gold zowel in het proces van de te nemen besluiten als in de ontwikkeling van eisen, de voorbereiding en het vervolg van de onderhandelingsdagen. Zo ook in het gedetailleerde informatiewerk tijdens individuele gesprekken in de gangen van het ziekenhuis. Andere belangrijke elementen zijn: de opzet van 'informatieketens', ruim voordat de daadwerkelijke onderhandelingsfase begint, en de voorbereiding van uitgebreide digitale kanalen en de inspiratie koesteren van de afgevaardigden.

Elk van deze vele kleine voorbereidingen moeten bepalen wie de coördinerende vergaderingen bijwonen, de eigen (groeps)zorgen uitspreken en de informatie van de onderhandelingen aan de collega's doorgeven. De afgevaardigden uit de regio waren de sleutel tot de voorbereiding van de deelname aan de staking door teams van schoonmakers, vakmensen en transportwerkers. Vaak waren het migranten die actief deelnamen aan de stakingen, soms voor het eerst, en werkten aan de organisatie van hun collega's. Dit open proces gericht op 'transparantie' was complex. Maar het legde waarschijnlijk de basis voor de lange stakingsperiode en de succesvolle cao.
Er was kritiek van werkers op de uiteindelijke overeenkomst en sterke bedenkingen bij de bond die opgeroepen waren uit de eerdere, mislukte cao-onderhandelingen bij FM. Bijna 80 procent van de stemmen voor het cao compromis is in dit verband een goed resultaat. Ook de critici konden zich uitspreken en met eigen ogen zien hoe hard er voor de overeenkomst werd gevochten en hoeveel kanalen en mogelijkheden van communicatie werden geopend voor discussie en besluitvorming.

Berlijnse deelstaatregering

Het universitaire ziekenhuis Charité behoort tot de deelstaat Berlijn. Zelfs in het huidige coalitieakkoord van de christendemocratische regering, onder leiding van Kai Wegner (CDU), was Ver.di succesvol. De bond zorgde er onder aanzienlijke druk voor dat de afstemming van de FM-lonen (en de gemeentelijke ziekenhuisgroep Vivantes) op het FLO-niveau (ambtenaren) als doel werd gesteld. En dat hiervoor zelfs 400 miljoen euro in de begroting voor de komende tien jaar werd gereserveerd. Maar dat was al vóór de start van de cao-onderhandelingen gebeurd. Kai Wegner en de deelstaatregering voeren immers op veel gebieden forse bezuinigingen door.

Ook de afstemming van de FM-cao op die van de ambtenaren moest conform de wens van de CDU-senaat worden genegeerd,. Het onderhandelingsconflict rond de cao was dus niet alleen gericht op het opbouwen van een brede en stakingsbereide basis op de werkvloer, maar expliciet op het uitoefenen van publieke druk. Op zichtbaarheid in Berlijn, op directe confrontatie tussen de regering en de stakende FM-werkers tijdens talloze evenementen en publieke optredens, en op coalities en netwerken.

Stakingen voor onbepaalde tijd

De onderhandelingen begonnen medio februari 2025. Daarna vonden om de paar weken meerdere rondes plaats tussen de directie van FM en de cao-commissie van Ver.di. Maar zonder een grote doorbraak. De Ver.di commissie en de honderden bondsleden van FM die bij de discussie en de besluitvorming betrokken waren, riepen in maart 2025 een stemming uit. Daarbij stemde 99,3 procent vóór de staking.

Sindsdien zijn, met een korte onderbreking, de stakingen voor onbepaalde tijd voortgezet. De deelname bleef constant hoog, waardoor de gevolgen van de staking duidelijk zichtbaar waren: vuile toiletten, defecte technologie, rommelige gangen. De onderhandelingen liepen parallel aan de staking door en eind april deed de FM-directie een eerste bod. Een loonsverhoging van 18 procent op basis van de FM-schaal, zij het gespreid over drie jaar. Dit zou de enorme reële loonverliezen van de afgelopen periode van hyperinflatie noch hebben gecompenseerd, noch de kloof met het FLO-niveau aanzienlijk hebben verkleind. Bovendien werd de overstap van de FM-onderdelen naar het cao-systeem van de ambtenaren, waarmee veel werkers op forse loonsverhogingen hoopten, door de FM-directie nog steeds nadrukkelijk afgewezen. De stakers bleven vasthouden aan hun eis: 100 procent ambtenarenniveau - en bleven staken.

Overeenkomst en evaluatie

In juni werd een beslissende doorbraak bereikt in een meerdaags serie onderhandelingen. De doelstelling van afstemming op het ambtenaren loon (FLO) werd ook door de FM-directie aanvaard. Deze zal in verschillende fasen tot 2030 moeten worden gerealiseerd, evenals de indeling van alle werkers in de loonschalen van ambtenaren. Bijna duizend Ver.di-leden van FM gingen in april akkoord tijdens de eerste stemming over de permanente staking en ongeveer hetzelfde aantal nam deel aan de tweede stemming: 78 procent stemde in. Dat is een ruime meerderheid. Bijna een kwart was echter ontevreden over het compromis en vroeg zich af: Waarom blijven we niet gewoon staken, totdat we ons gestelde doel daadwerkelijk hebben bereikt?

Was er meer mogelijk geweest? Dat is de vraag, ook al zijn 45 dagen staking en de zeer strijdlustige opstelling indrukwekkend. Hadden vijftig, zestig of zelfs meer stakingsdagen met een onafgebroken dynamiek kunnen worden volgehouden? Of zou de deelname geleidelijk zijn afgenomen, vooral sinds de stakingsuitkering slechts gedeeltelijk het loonverlies dekte en sommige stakers in financiële nood kwamen?
De cao-commissie was zich ervan bewust dat er zonder stevige onderhandelingen geen cao zou komen. Maar tijdens de cao-onderhandelingen werd ook duidelijk dat het ambtenarenniveau nauwelijks direct zou worden ingevoerd. Dit gezien de soms grote verschillen in maandlonen tussen de FM-tabel en die van de ambtenaren. Het compromis dat niet alle eisen van Ver.di omvat, is beperkt en heeft de looptijd tot 2030. En dat is lang.

Hoofdpunten cao

Op weg naar 1 januari 2030 vindt de afstemming op het ambtenarenniveau in vijf stappen plaats. In eerste instantie wordt 88 procent van dat niveau bereikt, met terugwerkende kracht vanaf juni 2025. Vier verdere verhogingen leiden vervolgens tot de ambtenaren tabel. Toekomstige cao-loonverhogingen in die tabel worden dus automatisch toegepast op de werkers van FM. En wel op basis van de onderhandelde indeling uit het laatste onderhandelingsblok. Tot voor kort was de belangrijkste kwestie in de onderhandelingen de classificatie van alle FM werkers. De grote vraag is welke FM werkers worden overgeplaatst naar welke ambtenarengroep. Volgens de cao-commissie zijn hier belangrijke successen behaald. Vooral gedurende de laatste dagen en nachten van de onderhandelingen. Ook zijn afzonderlijke beroepsgroepen gepromoveerd naar hogere ambtenaren salarisgroepen, bijvoorbeeld vaklieden.

Een overzicht: * Er zijn ook salarisgroepen van ambtenaren die de directie heeft geblokkeerd. Deze betreffen waarschijnlijk een aanzienlijk deel van de Ver.di- leden die tegen stemden, omdat ze een hogere salarisgroep (één of twee) verwachtten, bijvoorbeeld delen van de sectoren ambulance en transport.
* Met de eerste loonsverhoging in juni 2025 kregen veel mensen al snel meer inkomen, nadat de cao was ondertekend. In de grootste beroepsgroep - de schoonmaak - bedraagt dit maximaal 460 euro per maand (voor een reiniger van operatiekamer met zes dienstjaren).
* Gedurende de looptijd van de cao tot 2030 worden de al overeengekomen loonsverhogingen uit het ambtenarenakkoord van dit jaar toegevoegd. Evenals toekomstige verhogingen vanaf 2027.
* De marges voor hoeveel extra geld werkers zullen ontvangen, zijn breed. Dit hangt af van de verschillende beroepsgroepen die voorheen een andere kloof hadden met de ambtenarenlonen.
* Zo ontvangt iemand waarvan het salaris volgens de cao van FM al dicht bij die van de ambtenaren lag, vanaf juni 2025 minder dan honderd euro meer in de eerste stap.
* Iedereen zal echter wel meegaan met toekomstige verhogingen voor ambtenaren.
* Een belangrijk punt waar voor gestreden werd, heeft tot nu toe weinig aandacht gekregen, namelijk: twee extra vakantiedagen voor Ver.di-leden.
* De grootste tegenslag van de overeenkomst is echter misschien wel dat de bepalingen van de FM-cao niet waren afgestemd op die van de ambtenaren. De directie nam hier een muurvaste stelling in. Met als gevolg dat de FM-cao verlengd is tot eind 2029 en daardoor de komende jaren geen onderwerp meer is van de cao-onderhandelingen.
* De eis van "100 procent FLO" is dus op het gebied van de lonen ingewilligd. Echter niet bij 'kaderkwesties'. Maar de situatie is hier dan ook aanzienlijk meer gedifferentieerd, Er zijn individuele regelgevende onderdelen, bijvoorbeeld met betrekking tot aanvullingen waarop het kader van FM beter scoort dan dat van de FLO.
* In het najaar is Ver.di van plan om met FM-activisten te overleggen over hoe verder te gaan na de grote strijd. Op de agenda staan: de verkiezingen van de ondernemingsraad van 2026. De vraag is hoe de vele nieuwe leden en activisten die de cao-beweging heeft verworven, behouden kunnen blijven.
* En tot slot ligt de taak klaar om een nieuwe grote cao-beweging op te bouwen voor de harmonisatie van cao's vanaf 2030.

Terugblik

Hebben we te maken met een Berlijnse beweging als een landelijk voorbeeld?
In de zorgsector begon in de afgelopen jaren de overgang naar contractwerk en onderaanneming. Dienstverlenende bedrijven werden, heel expliciet, uitbesteed om arbeidskosten te besparen, omdat hun werkers soms aanzienlijk onder het niveau van de moederbedrijven betaald kregen. De conclusie bij het Charité Facility Management is niet de eerste 'harmonisatie-cao', ze bestaan al bij (kleinere) ziekenhuizen. Maar het succes bij het grote en bekende Charité ziekenhuis zou kunnen dienen als een praktijkvoorbeeld voor cao-onderhandelingen bij andere ziekenhuizen. Met onder meer de volgende uitgangspunten:
* terugbrengen van de dienstverlenende dochterondernemingen,
* beëindigen van het twee lagensysteem in de ziekenhuizen,
* voorbereiden van de staking - lange voorbereidingstijd en organisatiemethoden.

Er zou dus een tweede grote golf van conflicten in de zorgsector kunnen ontstaan. Met de strijd rond de cao in ziekenhuizen is nu veel waardevolle ervaring opgedaan. Met de volgende stap: de terugdringing van uitbesteding en onderaannemers kan daar gebruik van worden gemaakt. Dit zou veel verder gaan dan cao-onderhandelingen en de gezondheidszorg. De aanpak van loondumping via contractwerk met onderaannemers is een centrale cao taak. En tegelijkertijd is het een eis aan het federale beleid: In 2021 handhaafde de toenmalige Bondsdag het verbod op contractwerk en tijdelijk werk in de vleesindustrie (Wet op de arbeidsveiligheid en gezondheid controle). Er wordt momenteel gesproken om iets soortgelijks in gang te zetten voor de bezorg- en pakketsector. En uiterlijk in december 2026 moet de federale overheid de uitvoering van de EU-richtlijn "Platformwerk" aanpakken die bijvoorbeeld de positie van werkers in de bezorgdiensten regelt.
De Duitse Vakbondsfederatie (DGB) en de aangesloten bonden pleiten voor strenge regelgeving tegen onderaanneming die leidt tot loondumping en zowel medezeggenschap als cao-onderhandelingen verhindert.

Zal zich de komende maanden een kans voordoen om vergaande wettelijke regelgeving te eisen met betrekking tot uitbesteding en misbruik van contractwerk? Onrealistisch? Een utopie? Het conflict bij het Facility Management van het Berlijnse universitaire ziekenhuis Charité laat zien dat een grootschalig cao-project dat bijna kansloos leek, met aanzienlijke inspanning tot een goed einde kan worden gebracht.

(1) Eerder verschenen bij Express, 7 2025 - Zeitung für sozialistische Betriebs- und Gewerkschaftsarbeit - www.express-afp.info - titel: Zweite Welle im Gesundheitsbereich. Vertaling/bewerking: Ab de Wildt.
Johannes Specht was vijftien jaar vakbondssecretaris van de Nationale Vakbondsfederatie (NGG, Gewerkschaft Nahrung, Genuss, Gaststätte) laatstelijk als hoofd van de afdeling cao-onderhandelingen van de Raad van Bestuur. Sinds juli 2024 doet hij onderzoek naar cao-onderhandelingen in de lage lonen sector bij het WSI (Institut für Information und Information Systems) van de Hans Böcklerstichting.