Welkom Extra's

Discriminatie, rechteloosheid en machtsmisbruik

Jacht Zaanstad op veronderstelde bijstandsfraude

Roland Siebe

Op 7 juni 2025 schreef Piet van der Lende, Bijstandsbond Amsterdam, over de tijdelijke afschaffing van 'de kliklijn' door de gemeente Amsterdam. (1) Dat is één van de instrumenten om bijstandsgerechtigden op 'fraude' te betrappen. Hij sloot af met een onderzoek van Follow the Money over de jacht op 'verdachte inwoners' in Zaanstad (2) Daarover gaat deze bijdrage.

Op 30 april jongstleden publiceerde de gemeente Zaanstad een verbijsterend bericht in het 'huis aan huis' Zaans Stadsblad: 24 bijstandsgerechtigden - mensen zonder bekend verblijfadres - werden met naam, geboortedatum, cliëntnummer en schuldsaldo publiekelijk 'gemaand' om hun onbetaalde uitkeringsschuld alsnog te voldoen. Een ongehoorde vorm van privacy schending.

Digitale schandpaal

Een extreem vergaand middel, ook volgens de Autoriteit Persoonsgegevens die stelde dat het niet vaak voorkomt dat een overheid mensen aan de schandpaal nagelt en dat hiervoor geen wettelijke basis lijkt te zijn. Ook de regionale Ombudsman en anderen uitten zich in harde bewoordingen en klopten bij Zaanstad aan om opheldering te vragen over de proportionaliteit en rechtmatigheid van deze actie. (3)

Zaanstad staat al langer bekend om zijn repressieve beleid over bijstandsgerechtigden. Zo ageerde FNV Uitkeringsgerechtigden enkele jaren geleden in de gemeenteraad tegen het gebruik van discriminerende opsporingsmethodes. Ondanks verschillende gerechtelijke uitspraken over de onrechtmatigheid, is Zaanstad hiermee doorgegaan.
Destijds werd een hele flat (De Brandaris), vooral bewoond door mensen met een migratieachtergrond, op bijstandsfraude gescreend. Het gemeentelijk beleid van werken zonder loon, ook wel 'dwangarbeid' genoemd, is hier nog steeds van toepassing. In Amsterdam is deze onrechtvaardigheid eerder door de FNV met succes bestreden.

Alle aandacht naar 'probleemwijken'

Zaanstad richt zich met dit beleid specifiek op Zaandam-Oost, de wijken Peldersveld en Poelenburg. Wijken waarin veel mensen met weinig geld rond moeten zien te komen. Waar zich als gevolg van het politiek beleid en een diepgaande sociaaleconomische ongelijkheid meerdere crisissen samenkomen. En waar veel inwoners werken in precaire, flexibele arbeid. Gekenmerkt door zwaar, ongezond en onzeker werk. Voor een laag inkomen, met een groot risico om elk moment werkloos te worden.

In Zaandam-Oost, waar zo'n 47 duizend mensen wonen, heet de aanpak PACT. Daarin werken meer dan veertig organisaties samen - van gemeente en politie tot woningcorporaties, jeugdzorg en geestelijke gezondheidszorg - om de wijken 'leefbaarder' te maken. Bijvoorbeeld: controle op ondermijnende criminaliteit in bijvoorbeeld drugsgebruik, mensenhandel, prostitutie, illegale bewoning en uitbuiting.
Ook het omstreden speciaal 'interventieteam' maakt deel uit van PACT. Dat team viel onder het onderzoek van Follow the Money (FtM) dat onder meer sprak met ambtenaren en inwoners die vanwege de kans op (nieuwe) problemen met de gemeente niet met naam genoemd wilden worden. Ook verkreeg FtM heimelijk gemaakte opnamen, video's en interne documenten en vroeg informatie op met de Wet Open overheid.

Onderzoek Follow The Money

Tot het materiaal dat FtM verzamelde, behoorde ook een 'groepsapp' van het interventieteam. Daaruit kwam de volgende conclusie: Het taalgebruik en de toon zijn geregeld militant en de bejegening van mensen hard. Schaduwen heet 'obs' (observeren), mensen worden aangeduid als 'pax' (militaire aanduiding voor personen). Zichzelf duiden de ambtenaren aan als 'strijders'. Zo volgt het interventieteam een man over wie 'concrete signalen van mogelijke uitkeringsfraude' zouden bestaan. Nadat hij voor een afspraak aan de balie van het stadhuis is geweest, wordt hij op straat aangesproken.
In een ander geval van een vermoeden van uitkeringsfraude, volgde het interventieteam een vrouw tot in de supermarkt om te kijken wat zij precies afrekende.

Overige conclusies uit het onderzoek:
* De aanpak van fraude en ondermijnende criminaliteit door de gemeente Zaanstad in de sociaaleconomisch zwakke wijken Poelenburg en Peldersveld is hard en onconventioneel. Volgens burgemeester Jan Hamming (PvdA) is dit echter noodzakelijk en binnen de wet.
* De gemeente Zaanstad lijkt toch weer over ethische en wettelijke grenzen te gaan. Een serieuze interne klacht over misbruik van bevoegdheden en discriminatie is niet onderzocht. In plaats daarvan berispte de leiding van de gemeente de ambtenaren die niet goed mee zouden werken aan de aanpak van 'ondermijnend gedrag'.
* De gemeente stelt het delen van gevoelige gegevens centraal in de aanpak, maar zonder dat goed is onderzocht of dit in overeenstemming is met de wet. Onbesproken blijft welke risico's dit met zich meebrengt voor grondrechten, zoals het recht op een gelijke behandeling.

Waarom is dit belangrijk? De gevolgen voor inwoners van de wijken kunnen groot zijn. Overheden die hun macht niet volgens de regels gebruiken en geen oog hebben voor belangrijke grondrechten, zoals het recht op gelijke behandeling, kunnen groepen burgers vermalen in het systeem. Ze kunnen zich niet goed verweren tegen beschuldigingen en het gebruik van machtsmiddelen.

FNV, DIDF en Bijstandsbond in actie

Direct na de 'schandpaal publicatie' zijn FNV Lokaal Zaanstreek-Waterland, FNV Uitkeringsgerechtigden, de Turkse arbeidersvereniging DIDF en het FNV Netwerk Wereldburgers in actie gekomen. Graag maakten ze gebruik van de kennis en ervaringen van de Amsterdamse Bijstandsbond

In eerste instantie is een brief opgesteld die naar alle raadsleden is gestuurd en tijdens een picketline op 19 juni jongstleden, voorafgaand aan de raadsvergadering, aan alle bezoekers is uitgedeeld. De brief veroordeelt de publicatie en eist onder meer excuses van de gemeente. Ruim voor de raadsvergadering kreeg de brief veel aandacht in de regionale pers, samen met de toelichtingen die werden gevraagd aan het actiecomité. Veel lezers reageerden positief op dit protest tegen de aanpak van de gemeente. Sommigen kwamen met bevestigende voorbeelden, waarmee zij bekend waren.

Insprekers

Daarnaast is er door drie FNV-ers 'ingesproken' voor een volle publieke tribune, waartoe het actiecomité had opgeroepen.
* De eerste bijdrage was van Wil Roode (gepensioneerd rechercheur!), namens FNV Uitkeringsgerechtigden. Zij fileerde de aanpak van Zaanstad op juridische gronden en concludeerde dat deze neerkomt op ondermijning van de rechtsstaat. Het klaterend applaus dat zij ontving, werd door de voorzitter niet toegestaan voor de volgende 'insprekers'. Wil: Wat gebeurt er nu in Zaandam-Oost? Daar zien we ambtenaren die woningen betreden onder een smoes, bijvoorbeeld over brandveiligheid, maar ondertussen op zoek gaan naar signalen van drugs, uitkeringsfraude of prostitutie. Zonder dat bewoners weten waar ze aan toe zijn of zich kunnen verdedigen. Dat is geen bestuursrechtelijke controle meer. Dat is verkapte opsporing zonder wettelijke basis. En dat ondermijnt niet alleen het vertrouwen van burgers, het ondermijnt de rechtsstaat.

* Als tweede sprak Kitty Jong namens het FNV Netwerk Wereldburgers: Een overheid die zich beroept op digitale schandpalen om mensen met weinig middelen of zonder vaste verblijfplaats publiekelijk te beschamen. Dit tast de fundamentele waarden van onze samenleving aan: empathie, privacy, rechtsbescherming en waardigheid. En aan alle mensen die nu luisteren en denken dat het allemaal wel meevalt, en die vooral denken dat het hen nooit zal overkomen: verdiep u eens in de regelgeving rond de bijstand - de verkorting van de duur van de WW waardoor mensen eerder in de bijstand komen - de wetgevingsplannen van dit kabinet die uitgaan van wantrouwen in mensen. Gecombineerd met een diepe vreemdelingenhaat is dat een giftige cocktail. Waarop we allemaal waakzaam moeten zijn.
* Als derde mocht ik spreken namens FNV Lokaal Zaanstreek-Waterland: Het beeld is overduidelijk. Zeker vanaf 2022 is er sprake van ernstig machtsmisbruik door de top van de gemeentelijke organisatie. Intern naar kritische ambtenaren, extern in het gebruik van methodes die worden toegepast op 'verdachte inwoners'. De vraag is of DIT gemeentebestuur wel schoon schip kan maken. Hier een oproep aan de raad om moed en strijdbaarheid te tonen.

Falend gemeentelijk bestuur

Aanwijzingen dat de gemeenteraad de burgemeester en wethouders zal corrigeren, zijn er nauwelijks. De vragen van de raad aan de 'insprekers' waren vooral bedoeld om burgemeester Hamming in bescherming te nemen. Daarbij was de benadering: zoek de grenzen van de wet, zonder er overheen te gaan en wacht op de resultaten van het lopende onderzoek..Over een onafhankelijk onderzoek, aangevraagd door een minderheid in de raad, wordt vooral terughoudend gereageerd.

Over wat er misgaat, is de reactie van Hamming steevast dat het een lerende organisatie betreft. Ook na de toeslagenaffaire? Pikant is dat de fractieleider in de raad van de PvdA, Eylem Köseoglu, zich al jaren consequent kritisch opstelt tegenover dit beleid. Inmiddels heeft de coalitie, waarvan zij deel uitmaakt, het vertrouwen in haar opgezegd. Veelzeggend voor de loyaliteit van deze partijen aan het gevoerde beleid, maar ook een oproep tot verzet ertegen.

Acties gaan door

Het actiecomité zal in contact met de buurten meldingen verzamelen van onrechtmatige opsporingen naar fraude die ruimschoots aan de orde blijken te zijn. Ook zijn er contacten met kritische ambtenaren die anoniem willen spreken over de misstanden bij het onrecht ten koste van de inwoners. Daarnaast gaat het ook over het machtsmisbruik door de ambtelijke top tegenover kritische ambtenaren die niet willen marchanderen met hun bevoegdheden in relatie tot rechtmatigheid. De bedoeling is om de resultaten publiek te maken en daarvoor de media te benaderen.
Het gemeentebestuur zal een einde moeten maken aan de aantasting van grondrechten. De meerderheid van de gemeenteraad lijkt echter vooral de confrontatie met het bestuur te willen vermijden. Gaat ze daarmee door, dan verslonst zij haar controlerende taken en neemt zij de rechten van de inwoners niet serieus.
Duidelijk is ook dat Follow the Money en de lokale media ons zullen volgen. Met de verkiezingen in zicht van de gemeenteraden in maart 2026 voert FNV Lokaal ook een eigen campagne. Dan zal ook duidelijk worden welke partijen de rechtsbescherming van de bevolking serieus nemen.

(1) Afschaffing Amsterdamse kliklijn bijstandsfraude: van de regen in de drup.
(2) Follow the Money, 2025, Hoe de jacht op verdachte inwoners in Zaandam ontspoort: "Echte diknek. Zet hem op de lijst". Follow the Money - Platform voor onderzoeksjournalistiek
(3) De Orkaan, Zaans Nieuws, 10 juli 2025.