Dossier webzine Solidariteit

Voor een democratische, strijdbare vakbeweging

Sjarrel Massop

Sociaal en economisch staan wereldwijd samenlevingen onder grote spanning. Er is een groeiende armoede en uitbreiding van oorlogsgeweld. Kortom, een dreigende bestaansonzekerheid. Tegelijkertijd wordt de aarde zelf ook in haar voortbestaan bedreigd, haar conditie gaat in een hoog tempo achteruit. Onhoudbare opwarming met als gevolg: klimaatverandering en verlies van biodiversiteit.

Het leven komt onder grote druk te staan - is erg nog hoop op een menswaardige toekomst?
Waarom deze vraag geadresseerd aan de vakbeweging? Ondanks daling van de organisatiegraad organiseert de vakbeweging veel mensen. Herstel is slechts mogelijk als de mensen zelf in beweging (terug)komen.

Het wordt tijd dat de vakbeweging van kleur verschiet

Neoliberalisme

De oorzaak van deze mondiale problemen ligt bij het neoliberalisme dat zich kenmerkt door de vervanging van het publieke domein door het private ondernemen. Oftewel: marktwerking. Het lijkt een politiek project van het kapitaal, maar dat is het niet helemaal. De macht is het privilege van de politiek en het is 'handig' om daar greep op te hebben. Belangrijker voor het neoliberalisme is echter de vrijheid van handelen. Een vrijheid die slechts weggelegd is voor een kleine minderheid van de mensheid, autocraten die hun macht ontlenen aan het bezit - kapitaal - dat ze hebben. In de Verenigde Staten keren de superkapitalisten zich al weer af van de overheid. De overgrote meerderheid van de bevolking moet zich schikken naar de willekeur van hun kapitalistische vrijheid. Overheden leveren slechts lippendienst aan het kapitaal, de belangen van mensen spelen hierin geen enkele rol meer.

Deze omvorming heeft zich wereldwijd voor gedaan. Nederland vormt geen uitzondering. De criteria voor overheidshandelen zijn niet meer het dienen van het publieke belang. De bedrijven die de lacune opvullen, hebben winst maken als maatstaf. De rol van de overheid, en dat is in het kapitalistische westen internationaal het geval, beperkt zich tot de uitbesteding van de publieke functie en de aanbesteding aan het bedrijfsleven van taken die voorheen door de overheid werden uitgevoerd. Niet voor niets wordt gesproken van 'de holle staat': een overheid die suggereert een belangrijke rol te spelen, maar feitelijk niet meer in staat is door wetgeving de belangen van mensen te dienen.

Een volledig geprivatiseerde woningbouw corporatie besteedt als bedrijf al haar werk uit aan onderaannemers, voor dit project waren het er zes.
Foto Sjarrel Massop.

Breek de polder

In Nederland wordt wel gesproken van een 'stille revolutie' die zich de afgelopen vijftig jaar geleidelijk heeft voltrokken. Stil, omdat geen dwang en macht zijn aangewend om zo'n neoliberaal project te realiseren. In 'de polder' is gekozen voor de geleidelijkheid en een politieke consensus over de gehele breedte van het maatschappelijke leven. Het politieke spectrum van uiterst rechts tot links heeft zich in Nederland aan dit project 'marktwerking door de overheid' aangepast. De balans is recent opgemaakt. Het hele proces voor de Nederlandse gang naar het neoliberalisme is door onderzoekers in kaart gebracht. (1) De politiek, ongeacht de politiek kleur, probeert langzaamaan die gevolgen van de ontwikkeling tot zich door te laten dringen. Van verzet is nauwelijks of geen sprake. Het politieke gevoel heerst dat het nog niet zo vaart loopt. Door de scherpe kantjes er af te slijpen, zouden de 'vijftig jaar ontwikkeling' bijgedraaid kunnen worden. Dat blijkt in de praktijk tegen te vallen. De sociale, economische en klimatologische druk is dermate groot dat drastisch ingrijpen noodzakelijk is.

De sociale en wijsgerige disciplines beginnen zich ook te roeren, zo ze dat al niet langer deden. (2) Tommy Wieringa schreef in het kader van de maand van de filosofie een toegankelijk essay Toekomst zonder Hoop. Hij beschrijft hoe de geschetste problemen niet doordringen tot de 'gewone mensen' en dat het daardoor alleen maar erger wordt.
Het is aan de mensen zelf om hun samenlevingen te herstellen, waarbij het humane criterium de solidariteit is. Alleen de mensen zelf zijn in staat hun emancipatie op te pakken, de gemeenschappen te herstellen en bestaanszekerheid te beschermen en zelfs te verbeteren. Deze emancipatiestrijd zal democratisch moeten plaatsvinden, dat wil zeggen dat mensen hun toekomst niet kunnen uitbesteden en zelf in actie komen.
Veel mensen beginnen zich langzaam maar zeker aan te sluiten bij bewegingen die zich manifesteren in de strijd om veranderingen (de Rode Lijn). Van groot belang is wel dat deze bewegingen zich verbinden. Zoals de problemen niet op zichzelf staan, zo kunnen de noodzakelijke veranderingen ook niet los van elkaar gezien worden.

Een nieuwe rode lijn, zondag 15 juni 2025, nu met 150.000 mensen.
Foto Sjarrel Massop

Vakbeweging

Veel mensen organiseren zich nog steeds in de vakbeweging, met name de werkenden. Opkomen voor vooral de arbeidsvoorwaarden en arbeidsomstandigheden waren speerpunten in hun positieverbetering. Ontwikkelingen in de samenleving geven aanleiding dit globale doel kritisch te bekijken.

• De samenstelling van de arbeidende klasse is drastisch veranderd. De opkomst van het precariaat neemt toe, de werkenden zonder vast contract, de schijn zelfstandigen, de werklozen, de migrantarbeid(st)ers, jongeren, de AOW'ers met al of niet een klein pensioentje. Het aantal mensen met bestaansonzekerheid, in het armoedegevaar waaronder veel kinderen, groeit in Nederland tot boven de miljoen. De vakbeweging richt zich schoorvoetend op deze nieuwe 'onderklasse'.
• Ruim veertig jaar neoliberalisme, wereldwijd, heeft niet alleen geleid tot het ontstaan van het precariaat, ook de slagkracht van de overheid is hierdoor ernstig beschadigd. Veel, erg veel, publieke zaken en taken zijn, met medewerking van overheden geprivatiseerd. Zelfs daar waar nog een politieke wil is om de samenleving te veranderen, zijn de uitvoeringsmogelijkheden zeer beperkt. Dat betekent dat het polderen - georganiseerd overleg tussen ondernemer(s) en de vakbeweging - weinig reëel perspectief biedt tot de verbetering van de bestaanszekerheid van velen.

Een veranderproces in en door de vakbeweging als belangenbehartiger van zowel de werkenden als het precariaat zal een langdurig en zorgvuldig proces zijn. Een emancipatieproces dat niet overgelaten kan worden aan welke instantie dan ook. Democratie is hier noodzakelijk, dat wil zeggen: zeggenschap door de mensen die zich organiseren in bijvoorbeeld de vakbeweging om hun bestaanszekerheid en leefomstandigheden zelf ter hand te nemen. Dat betekent dat veel publieke zaken en taken die geprivatiseerd zijn, terug in handen moeten komen van gemeenschappen die daarover de zeggenschap krijgen, dat is democratie.

Een perspectief

Bijna drie jaar geleden, ter gelegenheid van het veertigjarig bestaan van Solidariteit, stelde de redactie zich de vraag: een strijdbare vakbeweging - mogelijkheden of een illusie? Daarna volgde, vanaf begin juni 2022 in commentaar 461, een discussie over democratie en strijdbaarheid van de vakbeweging (zie dossier 40 jaar solidariteit). Vanzelfsprekend kwam daarin ook 'waar heen' aan de orde, dat wil zeggen: het perspectief van de vakbeweging.

Zeker nu de FNV zich in een 'bestaanscrisis' bevindt (zie onder meer c540) is er alle reden voor een nieuw 'solidariteitsdossier' dat binnenkort op de website van Solidaiteit komt. Een begin is al gemaakt door een serie gesprekken met mensen die een belangrijke rol (kunnen) spelen in een vakbeweging die poogt in beweging te komen. Daarnaast is de evaluatie van wat heet de 'Nieuwe vakbeweging' te lezen in twee oude dossiers over de vakbeweging. Al veel eerder (2018) heeft het wetenschappelijk bureau van de FNV een brochure gemaakt: een analyse en de contouren van een 'kritisch ander beleid' - Positie en strategie van de vakbeweging. (3) Gevreesd kan worden dat deze teksten hun weg niet of nauwelijks gevonden hebben in de organisatie zelf, net als latere teksten, bijvoorbeeld het interview met Tuur Elzinga en Piet Rietman (e530-2).
De analyse zegt dat de vakbeweging er niet rooskleurig voorstaat, een analyse die verdere verdieping en actualisering vraagt.
Het perspectief dat daaruit kan voortvloeien, hoeft geen illusie te betekenen. Zoals vele gemeenschappen staat ook de vereniging FNV onder grote existentiële druk. De vakbond leidt zelf ook aan een ernstige vorm van bestaansonzekerheid. Een nieuw dossier "Democratie en strijdbaarheid" kan hierin verandering aanbrengen. Met als strikte voorwaarde: de brede betrokkenheid van de leden.

(1) Bram Mellink en Merijn Oudenampsen, (2022), Neoliberalisme, een Nederlandse geschiedenis Boom, Amsterdam. zie ook:
- Mariana Mazzucato en Rosie Collington, (2023), De consultancy industrie, hoe consultants bedrijven verzwakken, overheden uithollen en economieën schaden, Rotterdam, Managementboek.
- Naomi Woltring,(2024), De marktconforme verzorgingsstaat, Nederlands neoliberalisme, in de lange haren negentig, Boom.
- Mirjam de Rijk,(2024), Gekaapt door het kapitaal, zorg, onderwijs, wonen en kinderopvang, Pluim.
(2) Hier een rijtje, een uitgebreide literatuurlijst komt in het dossier: Jason Hickel, Lisa Herzog, Anton Jäger, Kohei Saito, Marcello Musto, Guy Standing, Jason Moore, Isabelle Ferreras, Bonnie Honig, Thomas Piketty en Michael Sandel, Mirjam de Rijk, David van Reybrouck, Wolfgang Streeck, Naomi Klein, David Graeber, David Harvey. En de al genoemde Tommy Wieringa.
(3) Saskia Boumans en Wim Eshuis, (2018), Positie en strategie vakbeweging, beschouwingen, analyses en voorstellen, De Burcht Amsterdam.
Tuur Elzinga,(2024) Democraten aller landen, verenigt u, Bot Voorschoten.
Piet Rietman,(2024) Nee, we hebben geen gedeeld belang, Jacobin.