Vervolg van extra 497-1, 22 oktober 2023

Doorgaan voor rechten en sociale veiligheid bij GVB

Roland Siebe

In mijn eerdere artikel (extra 497-1) gaf ik aan dat medewerkers bij het Amsterdamse Gemeentevervoerbedrijf (GVB), vooral in de uitvoerende functies als tram/bus/metrobestuurder, in een rechteloze positie terecht zijn gekomen. Dit als gevolg van machtsmisbruik door het hoger en lager management. Bijvoorbeeld in situaties na een aanrijding of bedrijfsongeval, waarbij zonder deskundig onderzoek de medewerker als schuldige wordt aangewezen, terwijl die in feite slachtoffer is. Er zijn dan ook rechtszaken geweest die betrokken werkers in het gelijk stelden.

Op het uiten van kritiek op slechte arbeidsomstandigheden, achterstallig onderhoud van materieel of onveilige werksituaties, kan bedreiging met ontslag volgen. Chantage met inhouding loon bij ziekmelding komt ook voor. Dit zijn slechts enkele voorbeelden. Repressief en disciplinerend managementgedrag heeft geleid tot een angstcultuur op de werkvloer.
Slechts weinig werknemers durven naar buiten te treden of actie te ondernemen tegen deze vorm van sociale onveiligheid. Onlangs is door AT5 (20 januari 2024) een reportage gemaakt, ook het Parool besteedde aandacht aan genoemde problemen (24 januari 2024). (1) De actieve groep van (ex)GVB-ers die zich niet neerlegt bij het onrecht en machtsmisbruik, heeft daarvoor het materiaal aangedragen.
Wat deed deze groep tot dusver, wat is het doel en het perspectief?

Als een zonnetje rijdt de tram door het Jonas Daniel Meijer Plein in Amsterdam -
foto Rob Brouwer

Te beantwoorden vragen

Het proces van neergang in de rechtspositie van de werkers bij het GVB lijkt ingezet vanaf de verzelfstandiging van het bedrijf in 2007. In samenhang met de genoemde sociale onveiligheid zijn naast arbeidsomstandigheden ook arbeidsvoorwaarden verslechterd, zoals afschaffing van de voorziening woon-werkverkeer voor de vroegste en de late diensten van het rijdend personeel. Met als gevolg dat bij ontbrekend eigen vervoer en op een tijdstip dat het openbaar vervoer is gestopt, de taxikosten enorm kunnen oplopen, tot honderden euro's per maand.
Allemaal onderwerpen op het terrein van vakbonden en ondernemingsraad (OR). Helaas zit daar ook een deel van het probleem. Wat de vakbond betreft, heeft deze situatie zich blijkbaar kunnen ontwikkelen ondanks een hoge organisatiegraad en een groot actief kaderbestand. In principe toch de voorwaarden voor een duidelijke zichtbaarheid van de bond op de werkvloer - het middel voor belangenbehartiging en rechtsbescherming. Dus niet of onvoldoende uitgewerkt? Afgaande op de groep en de veel grotere groep daaromheen: nee, niet!

De vraag naar het 'waarom' is ingewikkelder. Is het de veranderde bedrijfscultuur na de verzelfstandiging? Een zo te noemen 'afrekencultuur'? Dus als jij je targets of rijtijden niet haalt, dan ligt het aan jou, ongeacht de omstandigheden en ontbrekende facilitering? Kan het zijn dat bondsbestuurder(s) en vrijgestelde kaderleden los zijn gekomen van de werkvloer? Of dat de intensiteit van de overlegcultuur hierin een belangrijke rol speelt?
De invloed hiervan is dat degene met wie je dagelijks moet onderhandelen - dus dingen gedaan moet krijgen - ook 'de vijand' kan zijn met wie je als bondsbestuurder of kader/OR-lid regelmatig een conflict moet kunnen aangaan als de situatie dat vraagt. Geen gemakkelijke positie dus. Met andere woorden, de valkuil ligt op de loer om het bij polderen te houden. Ook wanneer de confrontatie moet worden aangegaan om tot een goed resultaat te komen.
Of is de kwestie eerder dat de bond in het bedrijf vooral bezig is met het afsluiten van de CAO? Dus de bond als CAO-machine? Die zonder veel ledenbetrokkenheid de zaken 'regelt' en slechts oproept tot actie als de onderhandelingen niet zoals gewenst lopen?
Zouden deze veronderstellingen kloppen, dan is controle nodig op naleving van de CAO door een actieve en zichtbare bond en ondernemingsraad op de werkvloer.
Overigens, de recent afgesloten CAO gaf een zeer mager eindresultaat over de lonen. Lager dan de gestelde eisen. Zonder de organisatie van een ledenvergadering, maar wel via een 'online stemming' met een lage deelname.

Zwartboek

De eerste leden van de huidige groep vonden elkaar bij de geschetste problemen. Dit was in de periode 2020/2021. Omdat zij geen daadwerkelijke ondersteuning ontvingen van vakbond en/of OR, zijn ze het 'hoger op' gaan zoeken en is contact gelegd met gemeenteraadsleden van Groen Links.
Hier werden zij wel serieus genomen. Maar kort samengevat, de bemoeienis van Groen Links werd gestaakt. Aanleiding: het betreffende raadslid voelde zich door een GVB directeur geïntimideerd na de vraag het volledige rapport "Medewerkers Tevredenheid Onderzoek" te mogen lezen. Aanleiding was dat in het overleg met de groep de directie zich baseerde op dit rapport - uiteraard met de bedoeling de zaak te bagatelliseren.
Vervolgens is er daarna geen overleg meer geweest met de directie die de houding innam van: ontkennen, ontwijken, kleineren en individualiseren van de naar voren gebrachte zaken. De aanwezigheid van twee meegekomen kaderleden van FNV Lokaal viel eveneens in slechte aarde.

Er is daarna gewerkt aan uitbreiding van de groep door collega's in vergelijkbare situaties erbij te betrekken en te vragen hun verhalen via interviews op papier te laten zetten. Dit met de bedoeling zoveel mogelijk bewijsvoering te verzamelen. Hiermee wordt doorgegaan zolang er geen sprake is van structurele maatregelen die de angstcultuur en de sociale onveiligheid doorbreken. Nieuwe illustraties blijven binnenkomen en worden vastgelegd. Het doel is een zwartboek samen te stellen om de druk op de directie te verhogen en maatregelen af te dwingen. Omdat deze activiteiten van FNV-leden terecht worden gezien als een FNV taak, is het de bedoeling dit zwartboek namens de FNV uit te brengen.
Een obstakel is hierbij dat sinds enige tijd het vertrouwen in de FNV-sector "Publiek Belang", waar het GVB onder valt, door de groep is opgezegd na een gesprek met de betrokken FNV bestuurder en enkele kaderleden uit het bestuur van "FNV-GVB". Weliswaar werd het één en ander 'herkend', maar daarna geïndividualiseerd en klein gemaakt.

Samen met de FNV

Vervolgens zocht de groep contact met het hoofdbestuur van de FNV. De niet geheel onverwachte reactie was dat het een zaak van de sector betrof, nadat eerst een delegatie van de groep gesproken had met een adviseur van het hoofdbestuur. Een FNV bestuurder vanuit de sector Uitkeringsgerechtigden moest zich als ondersteuner terugtrekken uit de groep. Reden: de sector Publiek Belang valt niet onder haar verantwoordelijkheid ..... Het betrof juist iemand, waarin de groep het volste vertrouwen had na de nodige negatieve ervaringen met de FNV. Iemand met veel inzet en door wie de groep zich serieus genomen voelde.

Inmiddels is duidelijk dat er deze maand februari een gesprek komt met de FNV over de steun aan de productie en uitgave van het zwartboek. Geen bedelgesprek, maar een dringende oproep gezamenlijk op te treden. Een positieve uitkomst zou een grote stap vooruit zijn en mogelijk ook de onderlinge verhoudingen binnen de "FNV-GVB" kunnen normaliseren.

Rechtszaken

Afbeelding: juicy_fish, Freepik.

Omdat de gemeente Amsterdam de enige aandeelhouder is van het GVB, is ook de gemeenteraad steeds beter geïnformeerd over wat er in het bedrijf gaande is. Met name de kleine linkse fracties namen het initiatief de wethouder ter verantwoording te roepen. Zo vroegen zij om een spoeddebat na de AT5 reportage en de Parool publicatie. De college partijen zijn tot nu nogal passief.
In reactie op de AT5 uitzending zei de wethouder geschrokken te zijn, maar uit gesprekken gemerkt te hebben dat het GVB werkt aan verbeteringen. De GVB directeur deed daaraan voorafgaand haar best om via een uitvoerige brief aan de gemeenteraad een reactie te stimuleren. Maar tegelijkertijd spannen GVB-ers regelmatig rechtszaken om zo soms wanhopig hun recht proberen te halen. Onlangs vond in een bijzondere rechtszitting een ontslagkwestie plaats. Hier kwam meer duidelijkheid over de ernst van het wanbeleid en de veiligheid van GVB-ers en passagiers. Bijvoorbeeld het zeer langdurig rijden met defecte remmen dat op het hoogste niveau van de organisatie bekend was. Of het nalaten van verplichte periodieke keuringen, onderhoud aan materieel, achterwege blijven van verplichte veiligheidscursussen en instructies aan het personeel. Ook in situaties met dodelijke risico's. Verder journalistiek onderzoek loopt nog en via onder meer aanvragen "Wet Openbaarheid Overheid" komt steeds meer boven tafel.

De groep breidt zoveel mogelijk contacten op de werkvloer uit en zal binnenkort ook meer via sociale media en internet blijven werken aan allerlei meldingen. Dit om de druk op de directie en de Gemeente Amsterdam op te voeren. Vast staat dat onder 'de top van de ijsberg' veel meer schuil gaat.
Alles moet naar boven komen, het is een verloederde organisatie waar nog meer wantoestanden gaande zijn. Verdiepend onderzoek is dringend noodzakelijk in het belang van personeel en reizigers. Aanwijzingen voor vertrouwen in de huidige top zijn er niet. De hoogste directeur heeft er zojuist nog maar een commissariaat bij genomen, bij Tata Steel ....

(1)
* GVB steunde tientallen werknemers niet na incidenten
* Wethouder 'geschrokken': GVB-medewerkers kregen geen ...