Miniserie 'Samen Groenstaal Maken' - deel 1
Afzonderlijk vechten tegen de bierkaai (1)
Sjarrel Massop
De documentaire Staal van omroep Human bespreekt de problematiek van Tata Steel Nederland. Het bedrijf moet indrukwekkend snel een omvorming ondergaan die slecht van de grond komt. Direct betrokkenen, ze komen uitgebreid aan het woord in de documentaire, doen hun stinkende best, maar slagen er afzonderlijk niet in om concrete stappen te zetten. Dat leidt tot veel frustratie, Groenstaal duurt te lang, er is geen zekerheid over de werkgelegenheid, er gebeurt te lang niets aan de grafietregens, klimaatmaatregelen blijven uit, dat is erg jammer. Een concreet perspectief is nodig.
Eerdere bijdragen bij Solidariteit over het project Groenstaal Plus en de toelichting op het verschijnsel financialisering, behandelden het plan Groenstaal en plaatsten het in een economisch kader. (2) Deze nieuwe miniserie, drie delen, gaat over de mensen die een belangrijke rol spelen in het omvormingsproces. Ze willen graag. De onmogelijkheid stappen te zetten, komt doordat ze de krachten niet bundelen, terwijl daarvoor beslist mogelijkheden bestaan.
Vooraf
Opvallend is dat in de serie van Human de oorspronkelijke reden voor een Groenstaal project, de terugdringing van de CO2 uitstoot, nauwelijks aan bod komt. De mensen die aan het woord komen, zijn gefixeerd op hun eigen probleem. Ze hebben moeite zich in te leven in de situatie van anderen. Omwonende verplaatsen zich niet in de ontslagbedreigingen die de werknemers treffen en klimaatactievoerders weten weinig van Tata. Die fixatie leidt ertoe dat de samenhang en het inzicht van de zich voordoende problemen tekortschieten.
Twee vaststellingen vooraf:
1) Geen enkele samenleving is denkbaar zonder staal en energie. De gedachte om het bedrijf te sluiten, is maatschappelijke onverantwoord. Overduidelijk is dat staal dominant in de samenleving aanwezig is: auto's, koelkasten, wasmachines, eetbestek, verkeersborden, blik, beton- en constructiestaal voor de bouw, elektriciteit. En dat is slechts een kleine greep.
2) Staal moet anders geproduceerd worden. Dat is technisch mogelijk, maar vergt een grote investering, zowel financieel als qua menskracht. Daarbij komt dat vaak vergeten wordt dat de huidige manier van staal maken, ook in de IJmond, een geweldige bron van energie is. De voormalige PEN centrale in Velsen, nu geprivatiseerd, levert stroom dat geheel gebaseerd is op Hoogovengas en Kooksgas.
Zwarte sneeuw
Bart Vuijk is al jaren onderzoeksjournalist bij het Noordhollands Dagblad. Hij kent het bedrijf goed en heeft er veel over geschreven. Zijn activiteiten dragen zonder meer bij aan concrete resultaten en veranderingen. Toch werkt hij vaak met de handrem erop, hij is uiteraard afhankelijk van bronnen. Bij echt onafhankelijk publiceren, loopt hij het risico dat zijn bronnen opdrogen.
Dat probleem was manifest bij het voorbeeld van de zwarte sneeuw. Op een koude dag, 22 december 2022, het had gesneeuwd, werd Wijk aan Zee getroffen door een grote grafiet uitstoot. (3) Bart publiceerde daarover, maar liep tegen een probleem aan. Zijn artikel kan het bedrijf een grote boete opleveren. Bart moet zijn vak uitoefenen, onafhankelijk publiceren over wat er gaande is, hij heeft daar ook een prijs voor gekregen. Tegelijk kan publiceren een tegenovergesteld effect hebben. Schrijven over publieke zaken heeft immers een politieke uitwerking.
Een grafietuitstoot is erg hinderlijk en verontreinigend, een boete daarvoor helpt niet tegen de omvorming naar Groenstaal. Nu wordt er voor veel geld een groot scherm geplaatst om herhaling te kunnen voorkomen. De grafietuitstoot komt voort uit de productie van Kooks en heeft twee oorzaken: een slechte manier van stoken van de Kooksfabriek en de uitbesteding van werkzaamheden aan buitenfirma's. De publicaties van Bart leiden niet naar een fundamentele aanpak. Hij lijkt het scherm te accepteren, terwijl hij weet dat sluiting van Kooksfabriek 2 noodzakelijk is.
Groenstaal
Stephanie die in de documentaire naar voren komt, is met haar partner en zoon in Wijk aan Zee komen wonen. Een idyllische gedachte zo mooi aan zee, midden in de duinen. De pret was van korte duur, ze kwam erachter dat, niet eens verscholen achter de duinen, het grote monster Tata Steel staat. De eerdere Hoogovens, Estel en Corus waren niet mindere monsters. De grote boosdoener van de vervuiling is de Kooksfabriek 2. Die staat er al vanaf 1972, dus meer dan vijftig jaar. Een andere boosdoener, bijvoorbeeld Blokwals 3 is in 1990 gesloten. (4) Daar werden de blokken staal uit de blokvormen geslagen. Dat ging gepaard met veel geluid en stof - dag en nacht!
De klachten van de omwonenden zijn terecht. Zo'n grote en zware industrie in de nabijheid van een woonomgeving is een veel te grote belasting. Wie ooit in Dortmund of Luik is geweest, kan daar over meepraten. Verontwaardiging en juridische procedures helpen echter niet. Rechtvaardigheid is in deze situatie geen goede benadering. Recht zou, in dit geval, leiden tot de sluiting van Tata Steel Nederland. Dat levert meer problemen op dan het oplost. Zonder enige twijfel is de aanwezigheid van een zware industrie als staal maken een aanslag op de gezondheid. Het grote probleem voor de traditionele staalproductie was dat het met koolstof gedaan moest worden. De hoogste baas van Tata, Narendran, is er zelfs van overtuigd dat staal maken zonder kolen niet mogelijk is. Die visie is echter achterhaald. Groenstaal betekent staal maken zonder kolen.
In de documentaire wordt een demonstrante gevraagd waarom Kooksfabriek 2 moet sluiten. Ze wist het antwoord niet en zei zoiets als 'winst maken'. Klimaatactivisten horen bij de strijd voor het behoud van Groenstaal, goed geïnformeerd zijn over de complexe situatie rond staal maken verhoogt de effectiviteit van de strijd. De problemen rond Tata - vervuiling, overlast, onrechtvaardigheid, gezondheid, energie, staalbehoefte - kunnen door een snelle omvorming tot Groenstaal worden opgelost
Tijdsdruk
Mendes werkt bij Tata Steel, net als zijn vader en zijn zoon. Zijn ziel en zaligheid heeft hij gegeven aan het bedrijf. Als arbeider heeft hij er een emotionele band mee. Dat is te begrijpen, als je er zelf gewerkt hebt. Het is moeilijk uit te leggen, het is een gevoel. Het bedrijf heeft een bepaalde romantiek, je wordt er door gegrepen en komt er niet meer los van. Het gevaar van die emoties is dat de noodzaak van de omvorming wordt onderschat. Dat doet Mendes niet, maar in de documentaire komt een vrouw naar hem toe en zegt; Waar bemoeien die buitenstaanders zich mee, mijn man heeft er veertig jaar gewerkt, we hebben van de Hoogovens goed kunnen leven. Hij voelt zich bevestigd.
Mendes werpt alles in de strijd om het bedrijf te behouden, hij zit in de ondernemingsraad, komt op voor zijn collega's, is actief in de vakbond en zoekt de confrontatie op. Uitleggen wat zijn gevoelens zijn, is moeilijk. Hij ziet dat het nodig is dat het bedrijf en het productieproces moeten veranderen. De in zijn ogen ongenuanceerde kritiek van buitenaf kan hij moeilijk weerleggen. Hij doet zijn best, maar het lukt hem niet. Tot overmaat van ramp wordt hij als lastpost ontslagen. Mendes laat de ontslagbrief aan zijn zoon lezen. Hij is er kapot van, terecht geeft het hem een gevoel van onrechtvaardigheid. Door de invloed van de documentaire is zijn ontslag na vijf weken ongedaan gemaakt.
Mensen als Mendes zijn ontzettend belangrijk in het proces van de omvorming naar Groenstaal. Met al hun ervaring, betrokkenheid, kennis en vooral gevoel en inzet zijn zij de drijvende krachten om van Groenstaal een succes te maken.
Eindwals
Hans van de Berg is de directeur van Tata Steel Nederland. Hij vertegenwoordigt het management en moet het beleid uitvoeren dat in India wordt uitgestippeld. In de documentaire blijkt dat hij daarmee problemen heeft, evenals Jeroen Klumper, de directeur voor de omvorming (transitie). Ze weten wat er moet gebeuren, voelen weerstand bij de bazen in India, bij hun omgeving en bij de werkers. Ze kunnen niet duidelijk maken hoe het verder moet. Ze leven in een wereld van stroperigheid, waar daadkracht vereist is. Ondiplomatiek opstellen kan niet. Ze zijn aan handen en voeten gebonden, hebben niet de vrijheid om te doen wat nodig is en zitten in een web van krachten dat de noodzakelijke veranderingen tegenhoudt en/of afzwakt. Ze zien vanuit hun positie niet dat andere coalities mogelijk zijn.
Conclusie.
De belanghebbenden, de stakeholders - specifiek: de werknemers, de omwonenden, de klimaatactivisten, maar ook de vakbond, de bedrijfsleiding, allen die willen veranderen en Groenstaal moeten en willen maken, werken langs elkaar heen. Daardoor lopen ze frustraties op en worden speelbal, in bedrijf en politiek, van een krachtenveld dat uiteindelijk niet kiest voor verandering of dat onder grote druk doet. Zoals rapportages over gezondheidsrisico's, een Europees Klimaatakkoord en de noodzaak tot winst maken die de omvorming juist belemmeren. Wil een snelle noodzakelijke omvorming naar Groenstaal slagen, dan moeten de belanghebbenden samenwerken en het - noodzakelijke - plan Groenstaal uitvoeren.
(1) Documentaire Staal van Human
(2) Dossier Groenstaal Plus
(3) Grafietuitstoot
(4) Blokwals 3
