Solidariteit

Confrontatie met de elites

Hoe de SPD verbleekt

Stefan Reinecke (1)

In Groot-Brittannië staat Keir Starmer, Labour Party, voor een grote verkiezingsoverwinning. Toch moet de Sozialdemokratische Partei Deutschlands (SPD) de Britse Labour Party niet als rolmodel zien, maar kiezen voor een samenwerking van 'midden' en 'links'.
Steeds weer opnieuw wordt de doodsklok over de sociaaldemocratie geluid. Zij leidt de regeringen nog slechts in een paar Europese landen. Rechtse populisten komen snel aan de macht, terwijl de sociaaldemocraten hulpeloos toekijken.

Een lichtpuntje in de duisternis zijn de verkiezingen in Groot-Brittannië die Labour triomfantelijk zal winnen. Haar leider Keir Starmer heeft de partij gedwongen een middenkoers te varen. Is dit een teken van een ommekeer? Na de overwinning van de liberalen in Polen nu een overwinning voor links op de (Brexit)conservatieven in Londen? Kan de SPD hier iets van leren?

Bloedeloos

De situatie is heel anders dan in 1997 en 1998, toen Tony Blair en Gerhard Schröder aan de macht kwamen. Destijds waren de Britse en Duitse economieën samen drie keer groter dan die van India en China. Tegenwoordig is het Bruto Binnenlands Product (BBP) van China en India drie maal zo groot.
Na zo'n vijftien jaar Tory regering bevindt Groot-Brittannië zich in een desolate staat. De kinderarmoede is hoog en de kloof tussen arm en rijk diep. Een Duitse rechtbank heeft in 2023 de uitlevering van een crimineel verboden - de Britse gevangenissen zijn om humanitaire redenen onwenselijk. Kortom, Labour wint de verkiezingen niet, de Tories verliezen ze.

Keir Starmer is geen rolmodel voor de SPD. Hij pestte de linkervleugel uit de partij - verdeling in plaats van verzoening - gooide zijn voorganger Corbyn uit de fractie en Ken Loach uit de partij. De laatste is niet alleen één van de belangrijkste Britse filmregisseurs, hij heeft ook die warme, empathische kijk op gewone mensen die zo ernstig ontbreekt in het apparaat van de sociaaldemocratie. Loach reageerde op de verdrijving uit de partij met de opmerking dat Starmer in zijn anti linkse veldtocht leek op Mister Bean die Stalin nadeed.
In 2024 zal Labour verschijnen als een bloedeloze technocratenclub die op een ontnuchterende manier beperkingen oplegt. Een gepland 'eco investeringsprogramma' dat ongeveer 35 miljard euro per jaar zou kosten, is begraven. Starmer wil heel graag een schuldenvrij huishouden. Dat klinkt bekend, maar belooft niet veel goeds. "Foreign Affairs", bepaald geen linkse strijdkrant, waarschuwt dat Labour ten onder zal gaan, wanneer ze zich concentreert op bezuinigingen en op de oude voet doorgaat.

Statusangst

Moet de SPD in tijden van rechtse verschuivingen om de verkiezingen te winnen, opschuiven naar het centrum en al het linkse van zich afschudden? Er is geen simpel antwoord op deze vraag, omdat de suggestie is dat 'midden' en 'links' tegenpolen zijn. Dat is in 2024 niet meer zo. Om het centrum te veroveren of in ieder geval niet te verliezen, moeten sociaaldemocraten juist een linkse politiek bedrijven.

Daar zijn een paar redenen voor. Statusangst is er één van. Een redelijk betrouwbare graadmeter voor de stemming van Duitsers is de spaarrekening. Ze sparen minder. In 2020 zette 70 procent iets weg, maar in 2023 was dat nog maar één op de twee - vanwege inflatie en stijgende huren. De reële lonen daalden in 2022 met 4 procent, meer dan ooit tevoren in de Bondsrepubliek. Een vijfde van de particuliere huishoudens had in 2023 de reserves opgebruikt. Ook in het sociale midden is het gebruikelijk geworden om uit te geven wat er binnenkomt.
Deze angst voor verlies van positie is in de middenklasse ingewikkeld. Het gaat om geld, maar vooral om status: hoe je jezelf ziet en denkt dat je wordt gezien. Uit een onderzoek in Finland in 2022 bleek dat niet de mensen die een werkelijk statusverlies ondervonden op rechtsextremisten stemmen, maar juist degenen die er bang voor zijn. Dit geldt ook voor velen in de hogere middenklasse, waar de mogelijke daling er zeer dramatisch uitziet. Statusangst maakt net zo goed deel uit van markteconomieën die op concurrentie zijn gebouwd als de Rolex voor Cristiano Ronaldo. In tijden van meerdere crises is de statusstress zeer ernstig. Martin Wolf, redacteur van de "Financial Times", meent dat de economie van statusonzekerheid die bijna iedereen in een staat van hevige onzekerheid achterlaat, een centrale reden is voor de crisis van het westerse kapitalisme.

Brede crisis

Het overheersende gevoel iets te verliezen, is een mengeling van overmatige angst voor verlies en een evenredige kwetsbaarheid. Op wereldhistorische schaal staan we op een breekpunt. Europa heeft de aardbol al vijfhonderd jaar gevormd en geëxploiteerd. Nu loopt het tijdperk van het Westen als economisch, politiek en cultureel dominante macht ten einde. De mondialisering slaat terug. De trotse Duitse auto-industrie, een symbool van de superioriteit van de Bondsrepubliek, zou binnenkort kunnen eindigen daar waar de eens zo glorieuze staalindustrie al lang terecht is gekomen.
De vele crises - oorlog in Oekraïne, klimaatverandering, herstructurering van de economie - vergroten niet alleen de angst, ze zijn ook duur. De Russische dreiging is onberekenbaar geworden en de door de Verenigde Staten geboden bescherming is aan het wankelen. Europa gaat veel meer uitgeven aan militaire doeleinden, hoe bitter dat ook is. Het Duitse defensiebudget zal jaarlijks stijgen naar 100 miljard euro en 4 procent van het BBP.

Tegelijkertijd blijft het, na de dwaze uitspraak van het Federale Constitutionele Hof over het 'klimaat transformatiefonds' (ktf), onduidelijk hoe de gigantische herstructurering van de economie naar klimaatneutraliteit kan worden aangepakt. [ktf - overschotten uit andere onderdelen van de nationale begroting mogen niet gebruikt worden voor klimaatdoeleinden; de huidige regering is hierdoor in begrotingsproblemen gekomen]. Met als gevolg faillissementen en nulgroei van bedrijven, hogere energieprijzen en politiek gemotiveerde verlagingen van het risico van handel met monopolies. Bovendien is het geen goed idee snelwegen en spoorlijnen verder te laten verslechteren.

Wie betaalt de crises?

Zelfs als de 'schuldenrem' (geen negatieve begrotingen) min of meer versoepeld zal worden, zijn er harde en heftige verdelingsgevechten te verwachten. Zowel over de bondsfederatie als de Duitse consensusdemocratie. Iedereen heeft het gevoel dat iemand zal moeten betalen. Ofwel de armere mensen met een lager sociaal budget, de middenklasse met hogere belastingen of - verrassend genoeg - de tien procent top van de meest vermogenden.

In het kader van deze strijd om de financiële verdeling van de problemen zijn ook de twee Duitse quasi gele hesjes campagnes te plaatsen, evenals het verzet tegen de verlaging van subsidies op de landbouwdiesel en tegen de 'verwarmingswet'(onder meer uitbanning aardgas en dieselolie). Beide waren irrationele, door angst gedreven campagnes van rechtse en van lobby groepen. Maar ze hadden ook een rationele kern: 'wij' (boeren, transporteurs, huiseigenaren, de reeks wordt steeds langer), 'zullen niet voor deze crises betalen'; zeker gezien de inflatie en het verlies aan reële lonen. Het is niet genoeg om het anti-elite en angstige debat van de Alternative für Deutschland (AfD) krankzinnig te vinden (wat het overigens ook is), nodig is te begrijpen waarom deze processen zo functioneren.

SPD krimpt en vergrijst

Heeft de SPD hierop antwoorden? Slechts heel summier. De partij lijkt wakker geworden na de nederlaag bij de Europese verkiezingen. Ze beseft dat de hoop dat Merz, de partijleider van de oppositionele christendemocraten, nog impopulairder wordt dan Scholz nog geen strategie is.
Het feit dat de SPD oproept tot een algehele versoepeling van de schuldenrem en de verzorgingsstaat verdedigt, is bemoedigend - maar niet genoeg. De partij is slechts gedeeltelijk voorbereid op de gevechten waar ze nu voor oproept. De SPD is een vergrijzende, krimpende partij, gedomineerd door de publieke sector. Een nadeel is dat er teveel afhangt van de bondskanselier en dat er nauwelijks andere stemmen zijn. Saskia Esken (duo-voorzitter) praat als Scholz, Kevin Kühnert (secretaris, veranderde snel van rebel in partijsoldaat, evenals Lars Klingbeil (duo-voorzitter). De meerstemmige SPD die varieerde van een knokige vakbondsman tot de gevoelige burgerlijke intellectueel, behoort tot het verleden. Aan de positieve kant heeft de SPD, in tegenstelling tot de Groene Partij, als stevig verankerde lokale organisatie en ex-volkspartij, nog steeds voelsprieten in verschillende milieus en verneemt zij hun stemmingen niet alleen uit de roddelbladen.

De SPD mist echter iets dat beslissend is om de depressieve verwachtingen van de toekomst tegen te gaan - zoals oorlog in Oekraïne, klimaat catastrofe en statuspaniek - namelijk een overkoepelend, betekenisvol verhaal. Als acteur van de klimaat redding hebben de Groenen een robuust, bindend verhaal. De rechtse populisten geven etniciteit een terugkerende betekenis uit het al dan niet bestaande verleden.
Het verhaal van de sociaaldemocraten - collectieve solidariteit en individuele vooruitgang - lijkt in West-Europa om vele redenen bleek en vervaagd. Individualisering heeft het idee en de praktijk van het collectief verzwakt. Het feit dat Blair en Schröder 25 jaar geleden het neoliberalisme omarmden, versnelde de neergang. Pragmatisch en niet bijzonder corrupt regeren kunnen prettige eigenschappen zijn, maar wie wordt er warm van? Ideeën en beelden over hoe de dingen te verbeteren, kunnen statusstress tegengaan en het door angst gedreven verlangen naar gisteren temperen. Maar de fundamenteel pragmatische, intellectueel zuinige, ideeën arme SPD biedt geen lang(er) durende visies meer.

Buiten gebaande paden

Wolfgang Schmidt, hoofd kantoor kanselarij, kondigde onlangs een centrum populisme aan. Voor buiten de politieke bubbels van Berlijn niet meer dan een vraagteken. Een idee dat zou kunnen werken als het sprankelend en breed uitgedragen wordt. Zo niet, zal niemand het zich na twee weken nog kunnen herinneren. Voorwaarde voor succes is als de SPD niet het 'hardwerkende midden' uitspeelt tegen de ontvangers van uitkeringen, zoals rechts momenteel doet. Het idee zou kunnen werken als de SPD-fractie binnenkort niet met tegenzin een bezuinigingsbegroting goedkeurt die de volgende gele hesjesopstand in gang zet. Het zou kunnen werken als de op het midden gerichte politiek eindelijk effectieve huurcontroles en een (links) beleid van herverdeling betekent. Niet om antikapitalistische overwinningen te vieren, maar om het democratisch kapitalisme te redden van zijn eigen demonen.
Als de SPD de statusangst van het midden wil beteugelen, moet ze ook de strijd aangaan met de elites in de herverdelingsstrijd die bij elke crisis rijker zijn geworden. Want als het sociale midden moet betalen voor het in stand houden van de verzorgingsstaat en de klimaatverandering, zal de angst voor statusverlies alleen maar blijven groeien.

Wie op zoek is naar rolmodellen of inspiratie, zal die in Groot-Brittannië niet vinden. Maar eerder in Oostenrijk. Daar combineert de socialist Andi Babler, een linkse en nuchtere provinciale politicus, 'normaliteit' met emancipatie buiten de ideologisch gebaande paden. En laat zien dat centrum en links kunnen samenwerken.

(1) Journalist Tageszeitung - TAZ - taz.de. Titel: Sozialdemokratie in Europa. Die verblasste Erzählung der SPD, Sozialdemokratie in Europa - 19 juni 2024. Dus voor de verkiezingsoverwinning van Labour, 4 juli 2024. Vertaald/bewerkt door Ab de Wildt.

welkom
extra