Leesgroep "Heropleving Karl Marx" - sleutelbegrippen en nieuwe Interpretaties, vooraf aan deel 8

Waar kiezen marxisten voor?

Sjarrel Massop

In onze aandacht voor de behandeling van de 'heropleving van Karl Marx', prominent op de site van Solidariteit, stond in thema 6 de volgende vraag centraal: kiezen marxisten ervoor 'objectivist' of 'subjectivist' te zijn. Vooraf aan thema 8 de arbeid is het zinvol deze vraag te bespreken van belang in onze poging de bijdragen van Karl Marx opnieuw te beoordelen in de actuele kritiek op de politieke economie. Immers, telkens weer komt de ongenuanceerde kritiek uit de samenleving naar voren dat Marx afgedaan heeft. In de veelvoudige crises die de kapitalistische politieke economie doormaakt, is dat onterecht.

Thema 8 gaat over de rol en de positie van de arbeid in de kapitalistische samenleving. Iets concreter: de verhouding tussen kapitaal en arbeid, oftewel de verhouding tussen arbeidersklasse en kapitalistenklasse. Met in het achterhoofd dat er een rijke schakering is van wetenschappers en politieke stromingen die zich op Marx beroepen en zich marxist noemen. De vraag is dan waar Marx zich het beste thuis zou voelen. Dit nog afgezien van het feit dat Marx tegen zoiets als 'het marxisme' was. Zeker de latere Marx werd steeds genuanceerder, zonder dat hij daarmee minder kritisch op het kapitalisme werd.

Tekening 6 of 9 afhankelijk van je positie

Object en subject

Een korte samenvatting van het onderscheid dat Peter Hudis (PH) tussen 'objectivisten' en 'subjectivisten' heeft aangedragen: (1)

PH - Eén stroming stelt dat Marx' belangrijkste bijdrage zijn opvatting over het kapitaal is, namelijk dat het een autonome kracht is. Kapitaal leidt dan tot een totale onderschikking van de wil en de acties van het menselijke subject. Vanuit dit perspectief wordt het kapitaal geanalyseerd als een bijzonder object. Ik noem deze theoretici 'objectivistische marxisten', omdat zij menen dat de kritiek van Marx het best begrepen kan worden als een analyse van de objectieve vormen die een complete zelfbeschikking aannemen.
Het kapitaal is volledig dominant geworden in moderne samenlevingen. De arbeid is er volledig ondergeschikt aan.

PH - Aan de andere kant van het filosofische spectrum is er een radicaal afwijkende stroming die vindt dat de belangrijkste bijdrage van Marx als denker is van de subjectieve (handelende) menselijke kracht. Ik noem deze theoretici 'subjectivistische marxisten', omdat zij de subjectieve menselijke kracht onderstrepen op zoek naar hoe de logica van het kapitaal tegen te gaan en aan banden te leggen.

Actor en factor

Tkening mensen als marionetten

Een andere benadering die het probleem wellicht concreter kan maken, is die van 'actoren' en 'factoren'.
Actoren zijn handelende mensen, meestal doordat ze arbeid verrichten, om op die manier hun samenleving vorm geven. Factoren zijn dan de resultaten van dat handelen, bijvoorbeeld door de arbeid die de samenleving bepaalt.

De bekendste factor is dan kapitaal. De Engelse term voor fabriek is 'factory' die inmiddels ook in het Nederlands ingeburgerd raakt. De gedachte is dat datgene wat uit de fabriek komt, de factoren zijn die een samenleving bepalen De factoren zijn feitelijk kapitaal die zo dominant worden dat ze de gehele samenleving bepalen.
Of is de handelende mens in staat die factoren te beheersen?

Omikron

De nieuwe variant van het coronavirus omikron is niet direct als een factor te zien. Namelijk niet in de fabriek gemaakt, het is een zich muterend virus dat de samenleving bepaalt. De vraag is hoe dit gedrocht te bestrijden en de baas te worden.
Kan dat door menselijk handelen, of is de mensheid overgeleverd aan de techniek die de grote farmaceutische bedrijven ontwikkelen. Zij maken de vaccins, waarop zij sinds de uitbraak van de coronapandemie al een winst gemaakt hebben van 35 miljard euro.
Vorige week ben ik, tot redelijk grote schande, op en neer gevlogen naar Londen, wel met een goede reden. Op het vliegveld zag ik grote massa's mensen die zich absoluut niet aan de basisregels hielden. Dit is geen uitzondering meer, het is regel. Ook het vliegen naar Zuid-Afrika, alleen al tussen Schiphol en Johannesburg zo'n zesduizend mensen in de week. Het is dan absoluut geen vraag meer of dat leidt tot verspreiding van het virus.

Mijn chagrijn klinkt ook door in de media, een tweede lockdown is niet meer vol te houden. De mensen zijn het spuugzat. Het leven is zo zwaar dat het gecompenseerd moet worden met zeer uitgebreide consumptie. Die 'consumptie compensatie' is ook nodig, omdat anders bedrijven als, Pfizer, Biontech, Moderna, KLM, de Horeca, de festiviteitenbranche, de betaalde topsport, en ga zo maar door, failliet gaan. Dit met desastreuze gevolgen voor de werkgelegenheid.
En dit is niet een Nederlands probleem, het is een wereldprobleem. Dit gaat niet alleen over een mutant van het coronavirus, dit gaat ook over het klimaatprobleem. Kijken we naar de amechtige pogingen van de demissionaire regering om dit aan te pakken, dan zien we ook daar dat dilemma. Vertrouwen we op de mensen, op het subject, op de actoren die zich aan de basisregels houden, of vertrouwen we op het kapitaal, de wetenschap, de techniek, de grote bedrijven die de objecten maken, de factoren om dit probleem op te lossen.
Zie daar de legitieme vraag aan de leden van de leesgroep: ben je een objectivist of een subjectivist. Wordt het probleem opgelost door de actoren, de mensen die handelen of is het wachten op de factoren, het kapitaal, die het voor ons oplossen?

Oplossing?

Het antwoord lijkt simpel. Namelijk, we doen het gezamenlijk, we schaffen het onderscheid tussen kapitaal en arbeid af en zo begint de oplossing.
Marx worstelde als criticaster van het kapitalisme geweldig met dit probleem. Hij bepleitte sterk de vereniging van de arbeid van alle landen en bestreed alle verenigingen, partijen, clubs die meenden te kunnen handelen in naam van het proletariaat. Tegelijk had hij een grote bewondering voor hoe het kapitaal zich ontwikkelde en was hij verbaasd over hoe dat de samenleving van mensen verbeterde.

Hij zag echter nog duidelijker dat de ontwikkeling van het kapitaal feitelijk het resultaat was van arbeid, van handelende mensen. Een ontwikkeling echter die als grootste effect had dat de accumulatie van het kapitaal monstrueuze proporties aannam. Dit ging zwaar ten koste van de leefwereld van mensen en wierp het merendeel van de wereldbevolking (terug) in grote armoede.. Daaraan kan toegevoegd worden de geweldige vervreemding van de arbeidende mens ten opzichte van zijn of haar handelen. Ik ben subjectivist, en jij?

(1) Peter Hudis, hoogleraar 'filosofie en humaniteit' aan het Oakton College in de Verenigde Staten. Hij is de schrijver van Marx concept of the alternative to capitalism en de uitgever van de verzamelde werken van Rosa Luxemburg.

S symbool