Leesgroep "Heropleving Karl Marx", sleutelbegrippen en nieuwe Interpretaties - deel 7

Revolutie

Sjarrel Massop

Actie, actie, actie riep Rutte in Glasgow, COP26. Maar bij Shell wilde hij al bakzeil halen door de verhoging van de dividendbelasting ongedaan te maken. Terugdeinzen binnen het systeem zal altijd de mogelijkheden tot fundamentele veranderingen blokkeren. Aanpassen en nog eens aanpassen. Daar tegenover staat het thema van deze serie: een revolutie. Dan gaat de boel fundamenteel op de schop.

Zo is er de Franse Revolutie geweest, waarbij de burgerij afrekende met de oude aristocratie en clerus die de ontwikkelingen op politiek en economisch gebied niet konden waarmaken. Zo was er de Industriële Revolutie die de oude productieprocessen volledig inwisselden voor nieuwe die ook de arbeidsverhoudingen fundamenteel veranderden. Er zijn vele andere en eerdere voorbeelden te geven, revoluties te beschrijven. Hier de toespitsing op de sociale, politieke en economische grondslagen van het systeem dat we kapitalisme noemen. Een systeem dat een leefbare samenleving voor ieder uitsluit. Aanpassingen legio, terwijl fundamentele, revolutionaire veranderingen uitblijven.

Geen plaatsvervangende voorhoede

Citaat van Michael Löwy (ML) 1

Marx’ analyses van revolutionaire gebeurtenissen zijn altijd verbonden geweest aan het concept van klassenstrijd.
Geheel in strijd tot wat vandaag gebruikelijk is, zullen fundamentele veranderingen van het kapitalisme beginnen met de erkenning van het bestaan van klassen.

ML - De eerste ideeën van Marx waren nog steeds links-hegeliaans, omdat het idee gepromoot werd dat een revolutie begint in het hoofd van een filosoof. Een briljant idee raakt de proletarische massa die opgevat wordt als de materiële bron of het passieve element van de menselijke emancipatie.
Echter een filosofisch idee kan de overeenkomende praktijk alleen vinden in het socialisme. Het is daarom dat slechts in het proletariaat het dynamische element gevonden kan worden voor de emancipatie. In deze zin vinden we drie nieuwe thema's; 1) filosofie en mensen worden niet langer gepresenteerd als twee aparte dingen, 2) socialisme wordt niet langer gepresenteerd als puur een theorie, 3) het proletariaat wordt nu duidelijk het actieve element in de emancipatie.

Marx maakte in zijn ontwikkeling een draai, een revolutionaire ontwikkeling door. Dit vormt de kern van dit thema.

ML - Voor Marx werd het zo dat revolutionaire ideeën niet voortkwamen uit de geschriften van de filosofen, maar uit de ervaringen van een klasse, het proletariaat. Dit betekende niet dat individuen van andere klassen zich niet bij de strijd voor het communisme konden aansluiten. Het proletariaat dat alle lasten draagt van het heersende kapitalisme, zonder dat het kan genieten van zijn voortbrengselen, is de klasse die de meerderheid vormt van alle leden van de samenleving. Zij die het bewustzijn uitstralen van een fundamentele revolutie, het communistische bewustzijn, zijn de uitdragers van de revolutie, dat natuurlijk ook kan opkomen bij mensen van andere klassen door de betrokkenheid bij de situatie van het proletariaat.
Deze theorie van revolutie als een zelf-emancipatie is een essentiële dimensie van de politieke geschriften van Marx in zijn latere jaren. Een voorbeeld daarvan is de definitie van de revolutionaire arbeidersbeweging als tegenstelling tot een plaatsvervangende voorhoede. Alle voorafgaande historische bewegingen waren bewegingen van minderheden in het belang van minderheden. De proletarische beweging is de zelfbewuste, onafhankelijke beweging van de immense meerderheid in het belang van de immense meerderheid. Terwijl de democratische kleinburgerij de revolutie zo snel mogelijk tot een einde wil brengen, is het in ons belang en is het onze taak om de revolutie permanent te maken, tot alle meer of minder bezittende klassen gedwongen zijn hun dominante positie te verlaten.

Democratie

Dit betekent geenszins dat mensen uitgesloten worden na de revolutie. Integendeel, een socialistische samenleving is er voor alle mensen die vreedzaam en emancipatorisch met elkaar willen samenleven.
Revolutie is dus niet iets exclusiefs en iets dat door een minderheid opgelegd kan worden, het is een zaak van de meerderheid. Iemand als Rosa Luxemburg heeft het verschijnsel van de substitutie (plaatsvervanging) tijdens de Russische Revolutie scherp bekritiseerd. 2 Een revolutie waarin de meerderheid van de samenleving niet het voortouw neemt en de doorslaggevende factor wordt, is gedoemd te mislukken en in haar eigen zwaard te vallen. Marx heeft het verwoord bij de oprichting van de Eerste Internationale en Domela Nieuwenhuis heeft het in zijn eigen bewoordingen gezet in de maquette in de Folkingestraat in Groningen.

ML - De emancipatie van de werkende klasse moet veroverd worden door de werkende klasse zelf. Het was in de naam van dit eenvoudige en sterke idee van zelf-emancipatie dat Marx tegenstander was van alle tendensen binnen de Eerste Internationale die zochten naar utopische, dogmatische, samenzwerende sekten buiten de arbeidersbeweging.
Dit is ook de diepere betekenis van de dictatuur van het proletariaat: de democratie van de meerderheid.

Volledig onvoorspelbaar

Rode ster met gebroken ketenen

ML - Hoe kunnen we de dictatuur van de financiële markten doorbreken, zonder het kapitalistische systeem zelf uit te dagen door een revolutionair proces? Natuurlijk, de revoluties van de toekomst zullen behoorlijk afwijken van die uit het verleden en ze zijn volledig onvoorspelbaar. Maar is de uitvinding van nieuwe vormen niet één van de basiskenmerken van revoluties?

Dit betekent niet dat iemand bij Marx alle antwoorden kan vinden voor al onze problemen, of dat er niets overwogen moet worden of niet bekritiseerd mag worden in het complexe geheel van zijn of haar politieke en economische inzichten. Veel beslissende kwesties, zoals de vernietiging van het milieu door de groei van de productieve krachten, van andere vormen van onderdrukking (bijvoorbeeld vrouwen en etnische minderheden), het belang van universele etnische regels en mensenrechten, of de strijd van niet Europese naties en culturen tegen de Westerse dominantie, dit alles is niet aanwezig in Marx' geschriften.

Stelling

ML - Marx zei dat revoluties de locomotief zijn van de geschiedenis van de wereld. Maar misschien zijn dingen volstrekt anders. Het kan zijn dat revoluties de actie zijn waardoor de menslijke soort die reist in een trein die niet voorzien is van een noodrem, toch kunnen remmen.
Dit is bijzonder relevant voor de 21ste eeuw. We zijn allemaal passagiers in een zelfmoord trein, de trein van het moderne kapitalisme, dat met een enorme snelheid afracet op een afgrond; een klimaatramp. Slechts een revolutie kan dit voorkomen voor het te laat is.


  1. Michael Löwy is de onderzoeksdirecteur in ruste van het Franse, nationale centrum voor wetenschappelijk onderzoek. Zijn proefschrift had als titel: The Young Marx’s theory of Revolution. Löwy is verbonden aan de Vierde Internationale en is soms gastspreker op het Internationaal Instituut voor Onderzoek en Scholing (IIRE) in Amsterdam. (terug)
  2. Rosa Luxemburg, De Russische Revolutie - www.marxists.org luxemburg 1918 (terug)
S symbool