Het jaar 1921

Dramatische gebeurtenissen, acties en stakingen

Harry Peer

Zo aan het eind van 2021 kijken we nog eens terug op het jaar 1921. Ronde getallen zijn een reden voor herdenking, viering en bezinning; 1921 was nog maar kort na de Grote Oorlog, waarbij miljoenen soldaten op het slagveld stierven. Aan de erop volgende Spaanse griep overleden nog meer mensen. Machtige rijken waren gevallen: het Habsburgse Huis (de Dubbelmonarchie Oostenrijk–Hongarije), het Duitse keizerrijk, het Russische tsarendom en het Ottomaanse Rijk. Met het Verdrag van Versailles waren nieuwe staten gecreëerd, met ingebouwde spanningen over als arbitrair ervaren grenzen.

Van de geallieerde overwinnaars waren Groot-Brittannië en Frankrijk sterk verarmd uit de oorlog gekomen. De herstelbetalingen die aan Duitsland, Oostenrijk, Hongarije, Bulgarije en Turkije waren opgelegd, brachten de internationale economie en de wereldvrede jarenlang in gevaar. De diplomaten in Versailles gingen voorbij aan de terechte claims van groeperingen in Azië en Afrika voor het zelfbeschikkingsrecht van koloniën die zich wilden losmaken van de imperialistische overheersers. De bolsjewieken in de Sovjet-Unie boezemden de heersende klassen in het westen angst in.
De heersende elites van Europa beschouwden nationalisme als een minder grote bedreiging dan socialisme. Vóór de oorlog waren de gevaren van het nationalisme inderdaad nog wel te beheersen geweest, maar toch lag hierin al de kiem van krachten die later de gevestigde orde zouden ondermijnen en die uiteindelijk zouden vernietigen. Ian Kershaw, De afdaling in de hel. Europa 1914-1949, p. 35.

Van Ierland tot Italië

Foto
Antonio Gramsci (1891-1937), mede-oprichter van de Communistische Partij van Italië (PCI), schrijver en politiek-theoreticus. Hij bracht de laatste vijftien jaar van zijn leven in gevangenschap door.

Wat zijn de belangrijkste politieke gebeurtenissen in 1921? Wat trekt de meeste aandacht?

De burgeroorlog in Ierland. In december 1921 volgt een bestand waarbij de 26 zuidelijke provincies de Ierse Vrijstaat vormen. De pijnlijke broederstrijd wordt voortgezet over de zes provincies in het noorden die bij Groot-Brittannië willen blijven. De onafhankelijkheidsstrijd van de Ieren roept grote bewondering op.

In de Verenigde Staten wordt de democraat Woodrow Wilson opgevolgd door de republikein Warren Harding, vooral herinnerd om een buitenechtelijke relatie, corrupte ministers en de hersenbloeding waaraan hij in het derde jaar van zijn ambtstermijn overleed. De VS zijn weliswaar uit de oorlog voortgekomen als een nieuwe wereldmacht, maar kiezen voor een isolationistische en nationalistische koers en zijn geen lid van de Volkenbond.

Op het congres van de socialisten in Livorno besluit de marxistische vleugel onder leiding van Amadeo Bortiga en Antonio Gramsci tot afscheiding van de Partito Socialista Italiana, op 21 januari richten zij de Italiaanse Communistische Partij (PCI) op.

Foto`
Matrozen van Kronstadt. Foto Wikimedia.

Het Rode Leger slaat op 17 maart 1921 bij Petrograd de opstand neer van de matrozen van Kronstadt, de zeelieden vormden nota bene in 1917 de voorhoede van degenen die de Oktoberrevolutie uitvoerden. Ze constateerden dat de idealen van de revolutie door de partijtop werden verraden, dat het volk honger leed en eisten meer vrijheid en democratie. Ze wilden dat de macht bij de sovjets zou liggen en niet bij communistische fanatici. In de nasleep van de gevechten in maart 1921 worden duizenden opstandelingen opgepakt, geëxecuteerd of naar concentratiekampen verbannen. Emma Goldman verbleef op dat moment in de Sovjet-Unie, een jaar daarvoor was ze vanwege radicale politieke activiteiten uit de Verenigde Staten verbannen en teruggekeerd naar haar geboorteland. Vanaf Kronstadt keerde ze zich fel tegen de communistische dictatuur. Trotskisten hebben het er nog altijd moeilijk mee dat Trotsky, oprichter en leider van het Rode Leger, een proletarische opstand heeft onderdrukt.

Lenin kondigt de Nieuwe Economische Politiek af, er komt een einde aan de strenge regels van de oorlogseconomie.

In juli wordt de Chinese Communistische Partij opgericht in Sjanghai, de revolutionair socialist Henk Sneevliet is daarbij aanwezig. 1

Op 29 juli wordt Adolf Hitler in München gekozen tot leider van de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij. Hij krijgt een dictatoriale macht. De Bierkeller-agitator slaagt erin de NSDAP in Beieren een sleutelrol te laten spelen bij de escalatie van het nationalistische verzet tegen de Weimar republiek.

Op 7 november verschijnt in Rome de Nationale Fascistische Partij op het toneel met Benito Mussolini als partijleider, bijnaam Il Duce. Een jaar later na de mars van de zwarthemden op Rome trekt Mussolini alle macht naar zich toe. Wrang gegeven: ooit was Mussolini actief in de Socialistische Partij en hoofdredacteur van Avanti!

Bruut geweld

Voorkant Working Class History Chomsky

We verleggen het beeld enigszins. We volgen hierbij het al eerder besproken Working Class History. 2 Het begrip arbeidersklasse wordt hierin breed opgevat. Voor elke dag van het jaar worden in dit boek twee bijzondere gebeurtenissen genoemd. Voor 1921 tellen we er zeven.
Wat weten we van de inzet, van de strijd van gewone mensen, van arbeider(st)ers bij stakingen, revoluties, opstanden in de wereld in dat jaar? Waar is het recht in ernstige mate geschonden en is het zovele jaren later nog een drijfveer voor burgers om zich voor lotsverbetering in te zetten?
Soms overkomt mensen iets, waarbij ze worden gedwongen te reageren, dan weer nemen ze zelf het initiatief. Soms is de overwinning aan de helden die in verzet durven te komen, vaak ook loopt het tragisch af.

Op vrijdag 21 januari 1921 bezetten stakende arbeiders in Santa Cruz in Argentinië de ranches La Anita en La Primavera, waarbij ze de eigenaren en de assistent politiecommissaris in gijzeling nemen. De stakers, voor het merendeel wolwerkers en landarbeiders, eisen een hoger loon en veilige arbeidsomstandigheden, voorts een vrije zaterdag, beter voedsel en elke maand een doos kaarsen.
De arbeiders lopen in rijen van de ene naar de andere arbeidsplaats, onderwijl wapens en voedsel vergarend. Schermutselingen met politie blijven niet uit. Wanneer het leger arriveert, zijn de arbeiders bereid hun wapens in te leveren en de gijzelaars vrij te laten, op voorwaarde dat met hun wensen rekening wordt gehouden. Wanneer later in dat jaar de autoriteiten vakbondskantoren vernielen, organiseren de arbeiders een algemene staking. Dan volgt een waar bloedbad. Een legermacht onder leiding van kolonel Héctor Benigno Varela breekt de staking met bruut geweld; 1,500 arbeiders worden gedood.
We wenden de blik naar het Europese continent. Op woensdag 2 maart komen zo’n tweeduizend mijnwerkers in opstand in Labin, Kroatië. Ze protesteren tegen een fascistische aanslag uit Italiaanse hoek op een vakbondsactivist de dag ervoor. Enkele dagen later roepen de arbeiders de republiek uit. Een paar weken later slaan tweeduizend soldaten de opstand neer.

Tulsa

Op dinsdag 1 juni 2021 bezocht president Joe Biden de stad Tulsa in de staat Oklahoma. Het kreeg veel aandacht in de media. De reden van zijn bezoek was de herdenking van de Tulsa massacre op 31 mei 1921 waarbij een blanke meute driehonderd zwarte burgers om het leven bracht. Het is één van de ergste incidenten van raciaal geweld in de Verenigde Staten.
De aanleiding was de beschuldiging dat een zwarte man een blank meisje had aangerand. Jaloezie zal de moordenaars hebben voortgedreven. Ze vielen de wijk Greenwood binnen, de welvarendste Afro-Amerikaanse gemeenschap in de VS, ook wel de Black Wall Street genoemd. Een omgeving met 35 huizenblokken werd totaal vernield, tienduizend mensen raakten hun woning kwijt. In twee dagen werd een bloeiende zwarte wijk met de grond gelijk gemaakt.

Foto rokende gebouwen
De wijk Klein Afrika van Tulsa in vlammen, 31 mei 1921. Foto Wikimedia.

President Biden sprak tijdens zijn bezoek met drie stokoude overlevenden. De vreselijke moord op George Floyd door een blanke politieagent op 25 mei 2020, de bijna dagelijkse zwarte slachtoffers van het politiegeweld, het diep gewortelde racisme in het rechtssysteem, de discriminatie op de arbeidsmarkt, wijzen op het institutioneel racisme in de VS. Black Lives Matter staat op de schouders van een lange zwarte verzetsbeweging.

Opkomend fascisme in Italië

Voor een gebeurtenis van een geheel ander karakter gaan we weer naar Europa. Op dinsdag 12 juli 1921 vond in Viterbo, Italië, de begrafenis plaats van Tommaso Pesci, een onschuldige boer die twee dagen eerder door fascisten was vermoord. De begrafenisstoet werd geleid door de Arditi del Popolo, de eerste antifascistische groepering. Wij weten dat Italië niet lang daarna in de greep komt van Mussolini en zijn moorddadige ideologie. Daar wijst ook het volgende voorval op.

Op 21 juli vochten antifascisten in Sarzana tegen zeshonderd fascisten die zich in het dorp hadden verzameld voor de vrijlating van bendegenoten die daar enkele dagen geleden waren gearresteerd voor een gepleegde aanslag. Terwijl onderhandelingen tussen de autoriteiten en de fascisten gaande waren, openden fascisten het vuur waarbij een soldaat werd gedood en een politieagent gewond raakte. De plaatselijke bevolking, ondersteund door de Arditi del Popolo, achtervolgde de trawanten tot ver buiten het dorp. Enkele fascisten overleefden het treffen niet. De fascisten werden voor het eerst als het ware met eigen wapens verslagen. Op veel plekken in het land namen ze vervolgens wraak. Hun beweging groeide en manifesteerde zich steeds gewelddadiger.

Slag bij Blair Mountain

Op 25 augustus 1921 begon de Slag bij Blair Mountain in West Virginia, de grootste gewapende opstand in de Verenigde Staten sinds de Burgeroorlog. De mijnwerkers werden op een vreselijke manier uitgebuit: gevaarlijke arbeidsomstandigheden, veel ongelukken met de dood tot gevolg, lage lonen, gedwongen winkelnering, verbod om lid te zijn van een vakbond. Tienduizend mijnwerkers vochten in Logan County tegen gewapende stakingbrekers en politie. Vanuit vliegtuigen werden bommen gegooid op de stellingen van de mijnwerkers, waarbij honderd van hen om het leven kwamen.

Bij de massale protesten probeerde de legendarische 84-jarige radicale en charismatische vakbondsvrouw Mother Jones (in 1837 als Mary Harris geboren in Cork, Ierland) nog een bemiddelende rol te spelen. De macht van de federale troepen was teveel: de veldslag was voorbij, de stakers gaven zich uiteindelijk over en keerden huiswaarts.

Foto
Mijnwekers overhandigen hun wapens na de slag. Foto Wikimedia.

Cork, oprichting van een sovjet

We belanden in Ierland. De invloed van het communisme en de Sovjet-Unie doen zich gelden. In april 1919 had er twee weken lang een sovjet, een arbeidersraad, gefunctioneerd in Limerick. Het vond navolging in Cork op 6 september 1921. Als protest tegen de weigering van de Cork Harbour Board om de lonen te verhogen, bezetten arbeiders in de haven het kantoor van Harbour Board, hijsen een rode vlag en vestigen een sovjet. De minister van Arbeid intervenieert en de sovjet wordt na onderhandelingen beëindigd. De radicale geest blijft.

Terugkijkend. De redactie van Working Class History heeft uitgebreid onderzoek gedaan en waardevolle geschiedenissen naar voren gehaald. Zelf daaruit dan nog de gebeurtenissen uit een afzonderlijk jaar selecteren, geeft voor de hand liggend geen zicht op langere termijn ontwikkelingen. Maar even kunnen we ons verplaatsen in het leven van mensen in bijzondere historische situaties. Het raakt een emotionele snaar.
1921 is een roerig jaar in een decennium dat bekend staat als de roaring twenties. Nationalisme, fascisme en communisme manifesteren zich als belangrijke opkomende politieke fenomenen. De wereld is door geweld getekend. De macht ligt bij de heersers. Maar moedige politiek bewuste arbeiders, burgers, weten grenzen te verleggen.


  1. Solidariteit, Harry Peer, Medeoprichter Communistische Partij van China in 1921, extra 356-2, 27 mei 2018. (terug)
  2. Solidariteit, Harry Peer, Geschiedenis van de arbeidersklasse, commentaar 441, 29 augustus 2021. (terug)
S symbool