welkom
extra
Solidariteit

Project "Door kritiek nieuwe perspectieven ontwikkelen"

De eindiging van het kapitalisme - deel zeven a

Wolfgang Streeck/Sjarrel Massop

Een artikel van Wolfgang Streeck ''Hoe het kapitalisme zal eindigen''1 is de aanleiding voor een nieuwe bijdrage aan het project ''Door kritiek nieuwe perspectieven ontwikkelen''.2 Dat project gaat over de actualisering van de tekst van Marx Zur Kritik, der politischen Ökonomie, Manuskripten 1861-18633 die als uitgangspunt dient voor een kritisch commentaar van Sjarrel Massop op het baanbrekende werk van Streeck.4

Gezien de lengte brengt Solidariteit het geheel uit als een feuilleton van acht extra’s. Hierbij deel zeven a. De commentaren (en toelichtingen) van Sjarrel volgen de beschouwingen van Streeck en zijn herkenbaar aan een eigen lettertype en beginnen 'inspringend'.

Foto Alibaba Group spandoeken voor beurs Wall Street

Vijf ordeverstoringen

Kapitalisme is zonder oppositie overgelaten aan zijn eigen instrumenten, zelfbeperking behoort daar beslist niet toe. Het kapitalistisch streven naar winst is een open einde en dat kan ook niet anders. Het idee dat 'minder meer' kan zijn, is niet een principe dat een kapitalistische samenleving kan waarderen. Het systeem moet zich daar tegen verzetten, anders zal er een einde komen aan zijn vooruitgang, ook als de ultieme consequentie is dat het zichzelf opvreet.

De vorige bijdrage (extra 333-2, 9 juli 2017) ging hoofdzakelijk over één aspect van de kapitalistische instrumenten, de commodificatie. Op de betekenis daarvan in onze tijd kom ik bij een volgende gelegenheid terug. Ook een tweede aspect zal nog aan de orde komen, het door David Harvey ingebrachte begrip 'groei door onteigening' - met geld meer geld maken, G-G’.5 Deze accumulatie neemt met het mercantiele kapitaal in belang toe.
Hier in dit deel zeven a gaat Streeck in op de krampachtige doodstrijd van het kapitalisme en de wanhoopspogingen om zijn ondergang te vermijden.

Mijn [Streeck] visie is dat we vandaag al kunnen waarnemen dat het kapitalisme, als resultaat van de vernietiging van zijn oppositie, aan het sterven is. Stervend aan een overdosis van zichzelf. Ter illustratie wijs ik op vijf systematische ordeverstoringen van het tegenwoordige, geavanceerde kapitalisme. Alle vijf zijn ze op verschillende manieren het resultaat van traditionele, institutionele en politieke beperkingen van de kapitalistische vooruitgang. Ik noem ze stagnatie, oligarchische herverdeling, plundering van het publieke domein, corruptie en wereldwijde anarchie.

Met de vernietiging van de oppositie doelt Streeck op de ernstige verzwakking van de categorie arbeid ten opzichte van het kapitaal. De wereldwijde organisatiegraad van de vakbeweging is sterk aan het dalen. De kritiek op het systeem is aan het verstommen, omdat delen van de oppositionele strijd zoals de sociaaldemocratie zich uitgeleverd hebben aan het kapitaal, en/of omdat de ontwikkeling van het kapitalisme als systeem onvoldoende actueel geanalyseerd is.

Stagnatie

Foto naambord Lehman Brothers wordt veilinghuis Christie's binnengedragen Na de ramp van de Lehman Brothers in 2008 [de financiële dienstverlener die failliet ging vanwege ongecontroleerde, private kredietverstrekkingen] zijn de voorspellingen van langdurige economische stagnatie in de mode. Een prominent voorbeeld is het veel besproken artikel van Robert Gordon.[Amerikaans econoom, bekend om zijn werk over productiviteit, groei en inflatie]6 Hij werkt de stelling uit dat de belangrijkste vernieuwingen die sinds 1800 de productiviteit en economische groei opgedreven hebben, slechts één keer kunnen voorkomen; bijvoorbeeld de toegenomen transportsnelheid of het stromend water in de steden. Vergeleken daarmee zou de recente verspreiding van de informatietechnologie slechts weinig productiviteitseffect hebben, als ze die al heeft.
Terwijl het argument van Gordon enigszins technologisch deterministisch lijkt, kan het kapitalisme hopen het groeiniveau te bereiken dat nodig is om een niet kapitalistisch werkende klasse te compenseren. En wel door anderen te helpen kapitaal te accumuleren, wanneer alleen de technologie nieuwe mogelijkheden biedt voor een stijgende productiviteit. Hoe dan ook Gordon bevestigt, als een soort nadere overweging, zijn voorspelling van lage of geen groei met een lijstje van zes niet technologische factoren. Hij noemt ze 'tegenwind' die voor de lange termijn stagnatie mogelijk zou maken, zelfs als de innovaties doorzetten op een niveau als de twee decennia voorafgaand aan 2007. Onder deze factoren noemt hij er twee die ik onderling verbonden acht met lage groei, namelijk ongelijkheid en de grote schulden van zowel consumenten als overheden.

Volgens mij klopt de redenering niet dat de informatietechnologie geen bijdrage levert aan de groei van de productiviteit. Juist deze technologie werkt heel versnellend op de verhoging van de arbeidsproductiviteit en de terugdringing van de werkgelegenheid. Vraag het maar na bij de duizenden bankemployees die door de invoering van digitaal bankieren hun baan verloren hebben.
Dit misverstand heeft een diepere achtergrond, namelijk de veronderstelling dat productiviteitsstijging een voorwaarde is voor economische groei en kapitaalaccumulatie. Het omgekeerde is waar, het is de toepassing van de technologie die de groei doet stagneren. Marx noemde dit, in gesprek met Friedrich Engels, één van zijn grootste ontdekkingen in de bewegingswetten van het kapitaal. Hij formuleerde dat wel voorzichtig, omdat er tegenkrachten zijn. Dus geen wetmatigheid, wel een tendens: de tendentiële daling van de winstvoet, of ‘the falling rate of profit’. De gedachte is dat door een hogere arbeidsproductiviteit, als gevolg van de toepassing van de technologie, de levende arbeid uit de productieprocessen verdrongen wordt, terwijl juist deze arbeid de enige bron voor de waardevorming van het kapitaal is. Dus zal minder levende arbeid minder waarde voortbrengen en de winsten doen afnemen.

Financialisering

Het is verbazingwekkend hoe dicht de huidige stagnatietheorieën komen bij de marxistische onderconsumptie theorieën van de jaren zeventig en tachtig. Recent heeft niemand minder dan Lawrence Summers zich aangesloten bij de stagnatie theoretici. ''Larry'' - vriend van Wall Street, hoofdarchitect van de financiële deregulering onder Clinton en eerste keuze van Obama voor het voorzitterschap van de Federal Reserve - deed tijdens de bijeenkomst van het Economisch Forum op 8 november 2013 een bekentenis. Hij had de hoop opgegeven dat in de nabije toekomst een rentevoet van bijna 0 procent een significante economische groei zou opleveren. Hij sprak van een wereld die leed onder de excessen van het kapitaal.

Foto bord in bos met pijlen die rechtdoor wijzen

Summers' voorspelling van een wereldwijde stagnatie als het 'nieuwe normale', kwam overeen met een verrassende instemming door zijn mede economen, inclusief Paul Krugman. En dat terwijl hij slechts in het voorbijgaan aanhaalde dat zelfs negatieve rentevoeten geen opleving van de investeringen bereiken, maar op de lange termijn samenvallen met een toenemende ongelijkheid; in de Verenigde Staten en overal anders. Zoals Keynes geweten zou hebben, moet de inkomensconcentratie aan de top leiden tot het achterblijven van de effectieve vraag en de kapitaaleigenaren inspireren te zoeken naar speculatieve winstmogelijkheden buiten de echte economie. Dit kan in feite één van de oorzaken zijn van de financialisering van het kapitalisme dat in de jaren tachtig begonnen is.

Krampachtigheid

Jonge man in pak naast bedelende oude vrouw De machtselites van het wereldwijde kapitalisme lijken zich te hebben overgegeven aan een lage tot geen groei in de nabije toekomst. Hierin zijn de hoge winsten in de financiële sector niet meegenomen die vooral binnengehaald zijn door speculatieve handel met goedkoop geld, bevoorraad door de centrale banken. Sommige lijken bang te zijn dat het zo ontstane geld, voortgebracht om stagnatie te voorkomen, leidt tot deflatie. En uiteindelijk inflatie zal veroorzaken, omdat de vakbonden een deel van het geld dat niet langer bestaat, zullen opeisen. In feite is de bezorgdheid vandaag hoe om te gaan met te weinig inflatie in plaats van te veel. Zo duikt de wijsheid op dat een gezonde economie een jaarlijkse inflatie van tenminste 2 procent vereist - als het niet meer is. De enige inflatie die in zicht komt, is echter de lofzang voor de bubbel van vermogens, waarbij Summers het op zich heeft genomen zijn publiek voor te bereiden op veel van dit soort processen.

Voor kapitalisten en de mensen die aan dat systeem vasthouden, lijkt de toekomst op een rit in een botsauto. Lage groei zal hun de toegang weigeren tot aanvullende bronnen, waarmee ze verdelingsconflicten kunnen regelen en de ontevredenheid pacificeren. Bubbels wachten erop te barsten, plotseling, en het is niet zeker of staten de capaciteit zullen herwinnen om op tijd voor de slachtoffers zorg te dragen. De stagnerende economie die tot stand komt, zal ver verwijderd zijn van een stationaire of stabiele economie. Wanneer de groei afneemt en de risico’s toenemen, zal de strijd om te overleven intensiever worden.
Liever dan het herstel van de beschermende grenzen voor de commodificatie die met de globalisering verouderd bleken, zullen er steeds nieuwe wegen gezocht worden. Om de natuur te exploiteren, om de arbeidstijd uit te breiden en te intensiveren, om aan te moedigen wat in het jargon 'creatieve financiering' heet. Dit alles in een wanhopige poging de winsten hoog en de kapitaalaccumulatie gaande te houden. Het scenario van ‘stagnatie met bubbels’ zal waarschijnlijk voorgesteld worden als een strijd van allen tegen allen, toegespitst op paniek als het uitkomt en een eindspel dat een populair vermaak wordt.

Tot zover de eerste ordeverstoring: de stagnatie. Kenmerkend is de krampachtigheid, waarmee de verstoring te lijf gegaan wordt. Doordat het politieke economische denken beperkt is, is de analyse niet toereikend en draagt het daaruit ontwikkelde instrumentarium niet bij tot het verhelpen van de ordeverstoringen. De andere vier zullen in het volgende deel, zeven b, van dit feuilleton besproken worden.

Foto demonstratie met bord Wij Willen Werk

1 Wolfgang Streeck, How Will Capitalism End? In: New Left Review 87, May-June 2014. Vertaling en bewerking: Sjarrel Massop. (terug)
2 Zie voor de eerdere delen van dit feuilleton:
eerste deel:extra 326-1, 16 april 2017,
tweede deel:extra 327-2, 30 april 2017,
derde deel:extra 328-2, 14 mei 2017,
vierde deel:extra 330-2, 28 mei 2017,
vijfde deel:extra 331-2, 11 juni 2017,
deel 6a:extra 332-2, 25 juni 2017.
deel 6a:extra 333-2, 9 juli 2017.
(terug)
3 De tekst van Marx zal in stappen integraal vertaald op het Marxistisch Internet-Archief verschijnen. Het eerste stuk staat er inmiddels op - www.marxists.org (terug)
4 Na deze serie volgt dit najaar een nieuwe die specifiek ingaat op de marktwerking en het neoliberale kapitalisme. Daarin wordt een verbinding gelegd tussen het idee van Marx over de rol van de 'waren' en de visie van Polanyi over de beperkte mogelijkheden van een verdere 'commodificatie'. Daarmee kan dan de actualiteit van Marx aangetoond worden. (terug)
5 Zie: http://www.solidariteit.nl/extra/2015/tegenstelling1_gebruikswaarde_en_ruilwaarde.html (extra 272-2, 20 maart 2015). (terug)
6 Robert Gordon, Is US Economic Growth Over? Faltering Innovation Confronts the Six Headwinds, NBER Working Paper, no. 18315, August 2012. (terug)