welkom
commentaren
Solidariteit

Solidariteit - Commentaar 411 - 5 juli 2020

Werken met giftige stoffen bij Defensie en overal

Guido van Leemput 1

Dit verhaal begon bij Amerikaanse wapendepots van het ministerie van Defensie in Limburg, Overijssel en Drenthe. Schilders, lassers en monteurs leden en stierven aan heel nare ziekten als gevolg van hun werk. Vervolgens bleek dat ook bij de luchtmacht, de marine en de landmacht veelvuldig met giftige verven is gewerkt en inmiddels overal worden gebruikt. De bekendste is chroom-6, maar er bestaat ook CARC, een verzamelnaam voor verschillende mengsels van giftige stoffen die in verf voorkomen en Defensie nodig acht voor zijn spullen. Dit is overigens mijn derde commentaar voor Solidariteit over werken met giftige stoffen. 2

Wat ging vooraf? Al in 1973 is wetenschappelijk vastgesteld dat chroom-6-verf giftig was. Toch zijn er tientallen jaren bij Defensie onbeschermd verven gebruikt met nog veel meer andere giftige stoffen dan chroom-6. In 1989 klaagde personeel in Vriezenveen over chroom-6. In 1998 werd het onderhoudswerk op vliegbasis Twente stilgelegd, een dag later ook op alle andere vliegbases in Nederland. Dat leidde, na vijftien jaar, ertoe dat één personeelslid een schadevergoeding van 100.000 euro kreeg en een zwijgcontract. De man is afgelopen jaar overleden. In 2015 kwam er een coulanceregeling (tegemoetkoming) voor ziek (oud-)personeel dat met chroom-6 heeft gewerkt. Lange tijd is om onafhankelijk onderzoek gevraagd dat het verband tussen chroom-6 en bedrijfsziekten moet vaststellen. 3 Dat gebeurde ten slotte in het RIVM-rapport van juni 2018.

Zuinige regeling

Tot nu is het aankaarten en op de agenda houden van deze zaak het werk geweest van enkelingen. Het waren arbeiders die activist werden. Zij zijn de laatste zes jaar opgestaan en hebben zich georganiseerd in facebook groepen en een stichting die met behulp van een advocaat een rechtszaak aanspande. Er waren mensen die de weg naar sommige journalisten (Nieuwsuur, EenVandaag) wisten te vinden. In datzelfde stadium, 2016, bracht de SP een brochure uit. Dat leidde tot druk op de regering en een eerste regeling, een opdracht voor het RIVM en de instelling van een heuse poldercommissie. Tot nu toe heeft de SP weinig 'concurrentie ondervonden bij dit onderwerp, wel wat medewerking in het parlementaire werk. De zaak is zo schandalig dat het ministerie zich gedwongen zag de poldercommissie en een onderzoek te beginnen.

Het RIVM toonde met strenge wetenschappelijke normen aan dat er elf ernstige ziekten veroorzaakt werden door het werken met chroom-6 verf. Van veel andere aandoeningen kon dat niet worden vastgesteld. Deze onderzoeken stonden onder toezicht van een 'paritaire commissie', waarin mensen van Defensie, RIVM en militaire vakbonden zitten, onder leiding van oud-voorzitter van de Vervoersbond FNV, Ruud Vreeman. De commissie kwam met het voorstel van een getrapte en zeer zuinige schaderegeling voor zieke ex-werknemers. De staatssecretaris van Defensie, Barbara Visser, bood het personeel haar excuses aan voor de bewezen ellende als gevolg van het werken bij de depots. Zo leek het goed geregeld, vond het ministerie zelf.

Woede en verbijstering

In juli 2018 beloofden we tijdens een bezoek aan Heerlen om een hoorzitting in de Tweede Kamer te houden. Dat gebeurde begin november 2018. De aanleiding waren de voorstellen van de commissie. Dat leidde tot aandacht in de media, maar er werden geen grote veranderingen in de regeling aangebracht. Of toch wel, het eigen risico werd na lang aandringen vergoed. De 385 euro 'eigen risico' hoefde niet te worden verbruikt door de kwalen.

Deze aanpak veroorzaakte nog meer verbittering bij de direct betrokkenen. De excuses van staatssecretaris Visser waren vrijblijvend in het licht van het 'aantoonbaarheidsbeginsel' van het RIVM. De werknemers werden tot interessant wetenschappelijk materiaal gemaakt. Het feit dat aannemelijk was dat zij ziek waren geworden van dat werk, bleek niet genoeg. Alleen als het RIVM wetenschappelijk vaststelde dat een kwaal door chroom-6 veroorzaakt moest zijn, dan kwam de werknemer in aanmerking voor een schadevergoeding. Daarbij werd een tarievenstelsel gebruikt dat leidde tot woede en verbijstering. Anders dan asbest is het werk met chroom-6 niet eenduidig te verklaren tot deze ziekten. Mensen kunnen ook in een ander bedrijf met zulke stoffen hebben gewerkt, of gerookt hebben, en dat alles is een eigen verantwoordelijkheid.

Vervolg sinds zomer 2019

Wat gebeurde er na de vorige zomer.
1. Strottenhoofdkanker
Chroom-6 is alsnog aangewezen als oorzaak van strottenhoofdkanker. Die beslissing is overigens het gevolg van een onderzoek dat in november 2019 is uitgekomen, maar niet van het RIVM. Eén van de taken van het RIVM was, speuren naar onderzoek elders in de wereld. De regeling van 2018 wordt nu ook van toepassing verklaard op patiënten met strottenhoofdkanker. Daarmee komt de totale lijst van bewezen aandoeningen op basis van chroom-6 op twaalf. Het bizarre is dat maagkanker en strottenhoofdkanker bewezen zijn als gevolg van deze giftige stoffen, maar slokdarmkanker niet. 2. CARC - Chemical Agent Resistant Coating
Gelijk na het rapport uit 2018 begon het RIVM een onderzoek naar CARC. Het rapport daarover was midden in corona tijd klaar. 4 Belangrijkste conclusies: het is niet goed vast te stellen wat CARC precies is; het zijn mengsels, waarin steeds andere stoffen zijn gebruikt; het RIVM kon één constante in alle CARC mengsels vinden: HDI, hexamethyleen di-isocyanaat. 5 Uit dit onderzoek zijn vier aandoeningen aan de luchtwegen vastgesteld die door het werk met HDI zijn veroorzaakt.
3. Geen epidemiologisch onderzoek
Verder concludeerde het RVIM dat een zeer groot epidemiologisch onderzoek onder de bevolking niet kan worden uitgevoerd, omdat dat te lang duurt, vijftig jaar; bovendien ontbreken de gegevens. De medische dossiers van de opslagmedewerkers die daar al vanaf 1984 werkten, zijn ook zoek. Maar met dit rapport verklaart Defensie het onderzoek bij de opslagdepots als afgesloten.

4. Ontmoedigingsbeleid
De uitvoering van de schadevergoedingsregeling is aan het ABP (Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds) toevertrouwd. Tijdens een onlangs gevoerd gesprek in Kerkrade met een twintigtal mannen bleek dat er veel frustratie is over de bureaucratische zuinigheid van het ABP. Samenvattend: Het is een ontmoedigingsbeleid.
5. Cassatie door de staat tegen uitspraak rechtbank Den Bosch
Tezamen met het eerste RIVM-rapport is er een schaderegeling vastgesteld, maar daarnaast kan een individu een eigen schadevergoeding via de rechter proberen af te dwingen. De rechtbank van Den Bosch heeft in maart enkele personen in het gelijk gesteld om een ruime persoonlijke schadevergoeding te verkrijgen. De staat is daartegen in cassatie gegaan en een uitspraak wordt pas in het voorjaar van 2021 verwacht. 6
6. Stof tot nadenken
Tegelijk met de onderzoeken van het RIVM heeft het ministerie van Sociale Zaken een onderzoekscommissie samengesteld onder leiding van nog een oud-voorzitter van de FNV, Ton Heerts. 7 Chroom-6 komt immers ook voor in de rest van de industrie en daar zijn ook zieke werknemers. De commissie Heerts heeft in april een rapport uitgebracht ''Stof tot nadenken'' en benadrukt het 'aannemelijkheidsbeginsel' dat als uitgangspunt kent: het is aannemelijk dat het werk heeft geleid tot een ziekte. Het aantoonbaarheidsbeginsel lijkt niet voorop te staan. Lijkt, want Heerts wil dat de wetenschappelijke normen worden gewaardeerd en stelt dat een generieke schadeloosstelling van 20.000 euro per persoon zou moeten worden uitgekeerd. En verder: dat wetenschappelijke inzichten zouden moeten gelden en dat de 'aansprakelijkheidswetgeving' niet hoeft te worden gewijzigd (er is nog geen officiële reactie van de regering).

Wat nu?

Half juni spraken wij tijdens een nieuwe bijeenkomst in Kerkrade een twintigtal betrokkenen. Niet alleen arbeiders in de wapendepots, maar ook van andere krijgsmachtonderdelen. De aanwezigen, waaronder ook teleurgestelde vakbondsleden, zijn los-vast georganiseerd en stellen het volgende. *) Ze zijn gebruikt als nuttig wetenschappelijk materiaal. *) De vakbonden hebben niet op hun strepen gestaan, omdat ze deze RIVM-methode hebben geaccepteerd als enige voorwaarde. *) De schadevergoeding is te laag.
Om te voorkomen dat alles vergeten wordt, is opgeroepen om de kwestie op de politieke agenda te houden. Het RIVM zal nog één onderzoek doen, naar het gebruik van gevaarlijke stoffen bij andere krijgsmachtonderdelen; dat moet voor het einde van het jaar worden afgerond. Dan is het hele project afgesloten, ook de paritaire commissie zal haar werkzaamheden beëindigen. Het is dan aan het ABP om de regels uit te voeren.

De mannen willen dat vakbonden, artsen en politici erkennen dat ze slecht behandeld zijn. Excuses zijn onvoldoende. Het is meer dan aannemelijk dat zij van het werk ziek zijn geworden. Daar moet de medische stand voor opkomen. Dat standpunt moet ook zeker de vakbond tot de laatste snik verdedigen. Acties worden overwogen en zullen ook volgend jaar door moeten gaan.


1 Guido van Leemput, Team Internationaal/Defensie SP fractie Tweede Kamer.
2 Commentaar 358, 24 juni 2018 en Commentaar 385, 7 juli 2019.
3 Zie ook het uitvoerige rapport van 31 augustus 2016 door Jasper van Dijk en Jeroen Brouwer:
www.sp.nl - defensiepersoneel-aan-woord-slachtoffers-van-gevaarlijke-stoffen. Deze publicatie was aanleiding voor RIVM-onderzoek.
4 www.rivm.nl - schadelijke-stoffen-in-chemical-agent-resistant-coating-carc. Brief van de staatssecretaris Visser; Stand van zaken chroom-6 Defensie, 28 februari 2020, Kamerstuk 35 300 X, nr. 60.
5 CARC is, afhankelijk van de fabrikant en periode, vaak van samenstelling gewijzigd. In alle mogelijke varianten van CARC bleek altijd één stof, hexamethyleen di-isocyanaat (HDI), in relatief hoog gehalte aanwezig te zijn geweest.
6 Zie voor de volledige uitspraak; uitspraken.rechtspraak.nl - ECLI:NL:GHSHE:2020:871
7 www.rijksoverheid.nl - 2020/05/14/commissie-heerts-stof-tot-nadenken en www.rijksoverheid.nl - 2020/05/14/rapport-commissie-vsab
S symbool
Klik hier