welkom
commentaren
Solidariteit

Solidariteit - Commentaar 410 (1) - 21 juni 2020

''Zijn daden benne groot''

Sjaak van der Velden

Laat ik beginnen met een 'disclaimer'. Vanuit het huis waar ik opgroeide, keken we uit op het standbeeld en vlakbij staat zijn geboortehuis. Op oudejaarsavond was het vreugdevuur aan de voet van dat beeld, voor werd besloten het te verplaatsen in verband met de Deltawerken. Gespeend van enig historisch besef zette de gemeente Rotterdam het beeld met zijn rug naar de haven, maar na vele protesten wees hij weer met zijn admiraalsstaf naar de Nieuwe Maas.

U zult begrijpen dat het daarom pijn deed, toen een actiegroep het beeld van mijn jeugdheld bekladde in de slipstream van de Black Lives Matter protesten. Deze groep, genaamd Helden van Nooit, staat daarmee in de traditie van de De Grauwe Eeuw die enkele jaren geleden wees op de onaangename kanten van straatnaamgeving en beeldenplaatserij. Deze groep vond de hele Nederlandse samenleving doordesemd van racisme en koloniaal denken. Zelfs de antiracisme beweging was volgens de woordvoerder gekoloniseerd en een 'witte' aangelegenheid.

Overdrijving dreigt

Nu zal ik de laatste zijn om te ontkennen dat er op de term Gouden Eeuw iets aan te merken valt. Reeds tijdens mijn studie geschiedenis in de jaren zeventig schreef ik een werkstuk Gouden eeuw contra zwarte eeuw, al ging dat vooral over de omstandigheden waaronder de 'Nederlandse' arbeiders uit die tijd voor een menswaardig bestaan vochten.
Als er op gewezen wordt dat ook buiten het Europees grondgebied de omstandigheden van de mensen die leden onder het opkomend kolonialisme slecht waren, dan kan ik dat alleen maar beamen. Wat niet wegneemt dat er aan die zeventiende eeuw ook kanten zitten die de term Gouden rechtvaardigen. Cultuur, wetenschap, filosofie, ze bloeiden als nooit te voren. Dank zij het ploeteren van vele blanke, bruine en zwarte mensen, dat wel natuurlijk.

Gezegd wordt dat geschiedenis een discussie zonder eind is en dat is ze ook. De maatschappij verandert voortdurend, waardoor we telkens met een andere blik naar het verleden kijken. Wat niet wil zeggen dat die nieuwe blik altijd beter is, want door radicalisme dreigt overdrijving. Waarna het eerste fanatisme inzakt, omdat de gevestigde wetenschap fragmenten uit de nieuwe visie overneemt.

Geschiedenis uitwissen

Toen ik studeerde was geschiedenis van de arbeidersbeweging populair en riepen we om het hardst dat deze onderbelicht was gebleven. Eigenlijk was, zo vonden wij, alle voorgaande geschiedenis nauwelijks interessant, omdat slechts werd gekeken naar de grote mannen en de ontwikkeling van de natiestaat. Deze kritiek sneed hout, maar was ook overtrokken. Waren er door ouderwetse historici niet prachtige boeken geschreven over de geschiedenis van vakbonden, stakingen, de welvaart in wording en het pauperisme? Korte tijd later ontstond vrouwengeschiedenis en herhaalde het ritueel zich. Nu was de kritiek dat de geschiedschrijving een blinde vlek had voor iets meer dan de helft van de mensheid. Beide kritieken zijn inmiddels aanvaard en er verschijnen nauwelijks nog boeken die alleen de trom roeren over de grote mannen. Nu is er weer een nieuwe groep opgestaan. Nazaten van de diverse migrantenstromen die Nederland de afgelopen halve eeuw heeft gekend, laten van zich horen. Waar is de geschiedenis van hun voorvaderen? Waarom zo weinig aandacht voor slavernij en kolonialisme? Ook hier geldt dat de aanklacht vaak overdreven is, maar het te maken punt begrijpelijk.

Een extra aspect is nu dat mensen het bestaande beeld willen uitwissen. Soms letterlijk door beelden die het verleden bewieroken uit de openbare ruimte te willen verwijderen. Maar hoe ver gaan zij? Niet alleen tegen de zeehelden klinkt een aanklacht, maar ook Van Oldenbarnevelt is al genoemd. De volgende stap is misschien het beeld van Erasmus? Sprak hij zich niet uit tegen Turken, toen deze voor de poorten van Wenen stonden? Het huidige radicalisme kent één groot verschil met eerdere; het keert zich nu tegen een overgrote meerderheid van de Westerse bevolking die wordt beschuldigd van koloniaal denken, 'white privilege and white guilt'. Een heilloze weg, al is meer aandacht eisen voor koloniale geschiedenis en slavernij misschien terecht, hoewel uit een onderzoek van het Historisch Nieuwsblad bleek dat in alle schoolboeken die aandacht al ruim aanwezig is.

Laten staan

Maar hoe zit het eigenlijk met mijn jeugdheld wiens standbeeld al bijna anderhalve eeuw op het Piet Heinplein staat? Vanwege mijn jeugdfascinatie heb ik een aantal boeken over de beste man. Wat daarin opvalt, is de tamelijk nederige komaf, de betoonde heldenmoed, dat hij zelf als slaaf op de Spaanse galeien heeft geroeid, dat Hein na het veroveren van de zilvervloot op de vijand als een held in het hele land werd onthaald met soms uitzinnige vreugde uitingen en dat het liedje waarin zijn grote daden worden bezongen deels reeds uit de zeventiende eeuw stamt. Hij was dus niet zomaar iemand.
Maar was hij dan niet schuldig aan slavernij als werknemer van de West Indische Compagnie (WIC)? De WIC begon met slavenhandel toen Hein al enige jaren dood was, dus kan hij nooit aan enige vorm van driehoekshandel hebben deelgenomen. Voor critici is dat geen enkele belemmering, want maakte de verovering van de Zilvervloot het de jonge Republiek niet mogelijk om in die verderfelijke handel te stappen?

Tja, zo kun je alles bewijzen en is de stap naar white guilt wel een heel makkelijke, want dan is ook de scheepstimmerman die werkte aan een schip waarmee later slaven werden vervoerd schuldig en uiteindelijk iedereen die hier toen leefde. Het feit dat Hein slaven bevrijdde en zich ook tegen slavernij heeft uitgesproken, zou ik zwaarder laten wegen.
Dat er bij inmiddels omstreden standbeelden zoals dat van Piet Hein uitleg komt, lijkt me overigens een goede zaak. Dat het beeld is neergezet toen de Nederlandse natie ideologisch tot een eenheid werd gesmeed en daarom nationale helden werden gezocht, mag bij de uitleg niet ontbreken.
Maar weghalen? Misschien in zeer uitzonderlijke gevallen, zoals dat van Coen waarover tijdens het plaatsen al discussie was. Maar in het algemeen zou ik zeggen: lekker laten staan en onderdeel maken van het complete geschiedenisverhaal. In de buurt van Heins standbeeld staat al een prachtige slavernijmonument, waarmee ook dat deel van de geschiedenis wordt herdacht. En nu nog een standbeeld van een haringvisser, want dat was jarenlang de belangrijkste bedrijfstak en niet de slavenhandel.

S symbool
Klik hier