Linda Vermeulen
Lisa is opticien. Vandaag kwam haar partner even haar lunch brengen die zij vergeten was mee te nemen. Klop de volgende keer maar even op de deur van de personeelsingang, dat scheelt een dingdong. Want als er te veel mensen de zaak binnenkomen die niets kopen, staat dat een eventuele bonus voor Lisa in de weg. Raar verhaal? Jazeker, maar het is wel waar.
Eerst even uitzoomen. In de 'optiekwinkels' geldt geen cao. Terwijl je zou zeggen: in een sector met zoveel geschoolde vakmensen uit mbo en hbo is dat vast wel goed geregeld, ook omdat die winkels graag stabiele service en zorg willen verlenen aan de klanten. Niet dus. In de brillenwinkels is al twintig jaar geen cao.
Werken zonder cao is een zorgelijke landelijke trend aan het worden. In steeds meer bedrijven en zelfs hele sectoren is geen collectieve arbeidsovereenkomst van kracht. De afgelopen jaren is de cao-dekkingsgraad van 76,7 procent in 2010 gezakt naar 70,4 procent in 2023. Dat betekent dat slechts 70,4 procent van de werkers in Nederland onder een cao valt. De oorzaak zit er vooral in dat minder mensen lid zijn van een vakbond èn, cruciaal, dat ook ondernemers en concerns zich steeds slechter organiseren. Hierdoor verbrokkelt het fundament onder de cao-onderhandelingen.
Tot op het niveau van de Europese Unie (EU) wordt erkend dat dit een probleem is. Het voorschrift is dat landen een cao-dekkingsgraad moeten hebben van ten minste 80 procent, zodat werkenden de bescherming van een cao hebben. Nederland moet van de EU een actieplan opstellen met concrete maatregelen om dit voor elkaar te krijgen.
Wat betekent het voor mensen om ergens te werken waar géén cao is? We weten allemaal dat bedrijven en vakbonden in een cao afspraken vastleggen over bijvoorbeeld loonsverhoging en welk loon past bij de specifieke taken en opleidingen. Een cao die sectorbreed geldt, zorgt bovendien voor een gelijk speelveld. In de optiek lijkt het soms wel alsof de bedrijven bewust kiezen voor een cultuur waarin mensen niet in hun eigen winkel kunnen doorgroeien, maar er alleen maar salaris bij kunnen krijgen als zij ‘jobhoppen’ naar een ander optiekbedrijf. Een nieuw bedrijf betaalt dan aanvankelijk een ietsje hoger loon, maar zet vervolgens wel een rem op de loonontwikkeling, waardoor hetzelfde patroon zich blijft herhalen. Het gevolg is dat mensen blijven vastzitten in een carrousel van tijdelijke contracten.
Als er geen cao is, stelt de ondernemer veelal eenzijdig de salarissen vast. Een inflatiecorrectie zul je niet snel krijgen in een cao-loos bedrijf. Ook ervaringsjaren worden in zo'n bedrijf nauwelijks erkend in het loon.
Geregeld spreek ik opticiens die al vele jaren in een winkel werken en bijvoorbeeld maar 1 of 2 euro boven het wettelijk minimumloon verdienen. Áls mensen al een bonus krijgen of een loonsverhoging, dan is dat vaak willekeur.
Ik hoor de meest vreemde verhalen. En zo komen we weer bij Lisa (1) en de dingdong. Je kent dat belletje wel. Je loopt een winkel in en de medewerkers weten dat er een klant is. Tegenwoordig wordt alles gemeten, dus ook het aantal winkelbezoekers.
Lisa vertelde dat bij de beoordeling van haar team gekeken wordt naar cijfers als omzet en ‘traffic’ (aantal klanten) in de winkel. Als er veel mensen zijn die wel binnenkomen, maar niets kopen, drukt dat de beoordeling en dus ook een eventuele bonus. Ofwel: iedere partner die meekomt met een klant. Een pakketbezorger die vloeistof voor contactlenzen komt brengen. Een klant die even in het daglicht gaat kijken naar de kleur van een nieuwe bril, ze vormen zonder het te weten een obstakel voor een opticien die ietsje meer wil verdienen.
Zo, nu bent u gewaarschuwd voor als u weer eens een bril gaat kopen. Al is het dingdong-beleid niet in elke brillenwinkel aan de hand. Maar in andere winkels zijn er dan weer andere manieren om de lonen laag te houden en naar willekeur een bonusje of een verhoging te geven.
Ik ben de optiek ingegaan, omdat ik goede zorg wil verlenen, maar het gaat echt steeds meer om omzet, omzet, omzet. Ondertussen blijft mijn loon laag, zegt Lisa.
Een dingdong loon heeft in eerste instantie misschien iets lachwekkends. Maar als je er iets langer over nadenkt, is het een vorm van ontmenselijking. Beloning vindt plaats zonder plausibele grondslag, maar op basis van een mechanisme waar medewerkers helemaal geen invloed op hebben.
De oplossing zou een cao zijn. De opticiens weten dat wel. Zou er bij de ondernemers niet ook eens een belletje moeten gaan rinkelen?
(1) Lisa heet in het echt anders.
