Jan Taat
Kunstmatige intelligentie (Artificial Intelligence, AI) ontwikkelt zich met rasse schreden en komt steeds dichterbij. Vandaag (20 januari) vroeg Microsoft Office me de Co-Pilot aan te zetten. Met een paar steekwoorden kan die een verhaaltje schrijven, een presentatie maken of afbeeldingen genereren. Bij deze, de garantie dat dit commentaar geheel door mij geschreven is.
Hier een indruk van de werking van AI, ook van de problemen, aan de hand van twee voorbeelden. Daarna kort aandacht aan AI op de werkplek en kansen voor de vakbeweging.
The Guardian van 24 augustus 2024 bevat een lang uittreksel van het boek A Brief History of Information Networks from the Stone Age to AI van Yuval Noah Harari. De naam Kunstmatige Intelligentie suggereert dat AI een nabootsing is van menselijke intelligentie. Dat is volgens Harari niet het geval. AI is Alien Intelligence, oftewel 'vreemde' intelligentie. Hij licht dat toe aan de hand van een Go-partij. Go is een millennia oud Chinees bordspel met simpele regels, een schier eindeloos aantal mogelijkheden en een spel waar strategie de doorslag geeft. Lastig voor traditionele vormen van computerprogramma's. In maart 2016 versloeg AlphaGo (AI) tot ieders verbazing de Zuid-Koreaanse kampioen Lee Sedol. AlphaGo deed een volkomen onverwachte zet - ter plekke dachten de specialisten aan een vergissing - die veel later van doorslaggevend belang bleek te zijn. Het spel van AlphaGo is onnavolgbaar, de intelligentie dus vreemd. Harari waarschuwt tegen het gebruik van AI op de financiële markten, cyberwapens, enzovoort.
In de column van schaakgrootmeester Hans Ree (de Groene) staat AlphaZero (AI) centraal. Het speelde in 2015-2016 tegen het schaakprogramma Stockfish. Dat is gebaseerd op menselijke ervaringen (theorie van openingen, middenspel en eindspel, plus duizenden menselijke partijen) en schaakt beter dan een menselijke schaker. AlphaZero kreeg alleen de regels van het schaken en speelde 44 miljoen partijen tegen zichzelf. Met die opgedane ervaring werd Stockfish weggevaagd.
Volgens Ree is de methode waarmee dat gebeurde inspirerend: in de aanval, stukken offeren en dan rustig de verdediging opbouwen - waarvan het belang pas veel later bleek - en winnen. In menselijk termen, zegt Ree, is dat meer intuïtie dan berekening. Om vervolgens het Amerikaanse Center for AI Safety te citeren: Het beperken van het risico op uitsterven [bedoeld is: van de mens] door AI zou een wereldwijde prioriteit moeten zijn, naast andere maatschappelijke risico's zoals pandemieën en een nucleaire oorlog (2023).
In de voorgaande voorbeelden schittert AI in een kunstmatige omgeving (spel) met simpele regels. De dagelijkse realiteit is weerbarstiger en AI gaat dan ook regelmatig de mist in, verzint iets of neemt 'fake' artikelen voor waar aan. Het verschijnsel heet ook wel hallucinatie. Het internet staat vol met grappige, maar ook pijnlijke voorbeelden. Soms hebben deze fouten gevolgen. Apple heeft vorig jaar met veel tamtam AI (Apple Intelligence) op de nieuwste iPhones geïntroduceerd. Een mooi verdienmodel - Apple verkoopt zijn nieuwste mobieltjes (want anders loop je achter) en oogst ondertussen gegevens van de dagelijkse bezigheden van de gebruikers. Het liep anders, omdat AI nieuwssamenvattingen maakte van bijvoorbeeld de BBC en daaraan allerlei (soms onware) extra's toevoegde. Dat leidde tot een stroom van klachten en Apple Intelligence maakt voorlopig geen samenvattingen meer. Ook andere Big Tech bedrijven kampen met dit probleem en opmerkelijk is dat ze het maar niet onder controle krijgen. Misschien is dit een eigenschap van vreemde intelligentie.
Het zou gezien alle problemen logisch zijn om, zoals al in 2023 werd geëist, AI langzaam en voorzichtig in te voeren, voorzien van regelgeving. Het tegendeel is het geval. In de Verenigde Staten heeft Big Tech de macht overgenomen en zal wereldwijd druk uitoefenen tegen regelgeving. Onthutsend zijn de plannen van de Britse Labourregering, zoals gepresenteerd door de BBC. De vorige premier Sunak wilde AI ontwikkelen en had oog voor gevaren (risico's door eenvoudiger productie van chemische en biologische wapens; verspreiding van desinformatie door terroristen). Maar premier Starner wil niets van veiligheidsmaatregelen weten, het gaat erom zo snel mogelijk de kansen voor groei en innovatie te maximaliseren. Dat moet de productiviteit verhogen, overheidsdiensten verbeteren, het midden- en kleinbedrijf helpen en banen scheppen. Volgens de BBC lijkt erop dat de regering mee wil doen met de AI-bewapeningswedloop die op dit moment door China en de VS wordt geleid.
De Europese Unie heeft sinds juli 2024 regelgeving voor AI. Voor februari dit jaar moeten organisaties in Nederland die verboden AI-systemen gebruiken, dat melden. Ze kunnen dan geleidelijk aan stoppen. Het gaat om:
Of het werkt, hangt af van de handhaving en de mazen in de regelgeving. Misschien is het een handvat voor de advocaten van de vakbond.
Onvermijdelijk sijpelt AI door naar de werkvloer. Voorbeelden zijn:
Het verschijnsel AI doet zich voor in een groot aantal sectoren. Uitgevers staan bijvoorbeeld te popelen om leraren te ontlasten door leerlingen met AI individueel aangepast onderwijs te geven. Dat houdt zowel presentatie van onderwijsstof in als interactieve oefeningen en toetsen. Voor de uitgever levert dat overigens een grote hoeveelheid gevoelige gegevens over de leerlingen op. Bij de overheid kan een gedeelte van de vergunningverlening worden geautomatiseerd. Het RIVM schrijft over zorg: De mogelijkheden van kunstmatige intelligentie (AI) in de gezondheidszorg zijn veelbelovend: automatische diagnostiek, vroeg signalering van uitbraken, medische beslisbomen en een enorme kostenbesparing door ontlasting van zorgtaken, waardoor er meer zorgcapaciteit ontstaat. De betrokken minister Agema (PVV) rekent zich al rijk, maar in het vervolg van het artikel signaleert het RIVM allerlei problemen en obstakels.
De verwachte ontwikkelingen hebben direct invloed op het werkterrein van de vakbonden. Zij vertegenwoordigen de belangen van de werkers. De Wetenschappelijk Raad voor Regeringsbeleid (WRR) in 2021: Organisaties als de FNV, de Cliëntenraad, Artikel 1 en de Woonbond doen belangrijk werk voor specifieke doelgroepen in de samenleving. (...) Het is noodzakelijk dat juist ook de organisaties die dergelijke groepen vertegenwoordigen, in staat zijn om die effecten van AI te begrijpen en te adresseren. De specifieke kennis van deze partijen is bovendien onmisbaar bij de verdere inbedding van AI in de samenleving, maar ontbreekt momenteel in veel AI-discussies. Een belangrijke reden daarvoor is dat met name deze organisaties nog onvoldoende kennis over deze technologie bezitten. Een mooie voorzet voor de FNV om een rol bij AI te spelen.
Inmiddels is het WRR-rapport ruim drie jaar oud. De sector zakelijke dienstverlening FNV gaat informatie delen over AI en ervaringen verzamelen. Het FNV Arbo-Adviespunt heeft een Arbotechcheck. Misschien mis ik wat - dat komt helaas vaker voor bij het doorzoeken van fnv.nl - maar het lijkt nogal mager. Terwijl dit een onderwerp is, waarmee de FNV zich kan profileren en via de cao's een zichtbare dienst kan verlenen aan de leden.
De metaalsector van het Algemeen Belgisch Vakverbond (ABVV) bracht in 2024 een folder uit en ik raad aan om die eens door te nemen. Algemeen secretaris Miranda Ulens: We moeten toewerken naar een wereld waarin AI niet zozeer de menselijke rol vervangt, maar ons eerder versterkt en helpt. Een wereld waar AI bijdraagt aan het verhogen van onze productiviteit en het rechtvaardig verdelen van welvaart, in plaats van het creëren van een grotere kloof tussen de elite en het algemene publiek.
De maatschappelijke kosten van AI zijn enorm. Het kan niet zo zijn dat alleen de superrijken de winst pakken. Gezien de verwachte verhoging van de productiviteit is het goed dat bij de FNV de vierdaagse werkweek op de agenda staat.
