De 'heilzame' werking van isolatie Heropvoeding in Schoonhoven "Heus, dames en heren, deze jongens op zes na, hebben geen misdadige aanleg. Ze zijn alleen bang om naar Indië te gaan, bang voor wat ze niet kennen." Die woorden moesten de ouders van soldaten die in Schoonhoven zaten, zondag 23 oktober 1949, geruststellen en overtuigen. De boot, die de onwillige soldaten van Schoonhoven naar Indië zou brengen, zou vijf dagen later vertrekken. De 'ouderdag' was bedoeld als afscheidsdag. Vijf uur lang mochten burgers - ouders, vrouwen en verloofden - op het terrein doorbrengen. Ze stonden er al voor de schildwachten order kregen de hekken te openen. Met de trein of met de bus waren ze gekomen. Onder de bezoekers waren mensen die er vier tot vijf uren reizen voor over hadden gehad om hun zoon of man te bezoeken. Er werd veel gepraat, er werd af en toe gelachen. De bewaking bleef gehandhaafd en de tafels waren niet met tact, maar wel zorgvuldig gerangschikt. De ergste 'raddraaiers' moesten met hun familie apart zitten, voor zover ze niet in een cel opgeborgen waren. "Er heerste een sfeer van angst en verbetenheid, want we wilden niet naar Indië", schreef één van die Schoonhoven-weigeraars die later 'vrijwillig' op de Zuiderkruis zou stappen. Het Depot Nazending Schoonhoven was in 1947 door de legerleiding opgezet, omdat de gevangenissen te vol werden, maar ook omdat men van mening was dat de 'Indië-weigeraar' een speciale behandeling nodig had. "In dit depot werden alle militairen verzameld die hetzij wettig hetzij onwettig waren achtergebleven. Aangezien al spoedig kon worden vastgesteld, dat de oorzaken van de Indië-desertie zijn te zoeken, eensdeels op economisch terrein, anderdeels in de angst voor het onbekende, vatte de commandant van het Depot zijn taak aldus op: Schoonhoven moest geen gewoon detentiekamp worden, maar de gelegenheid moest scheppen om de oorzaken van de desertie weg te nemen en te bestrijden en zo mogelijk voorts ook deze eenvoudige soldaten het begrip bij te brengen, dat hen in Nederlands-Indië een taak wachtte, die zij als goed vaderlander hadden te vervullen. De burgerij van Schoonhoven, voorgegaan door haar Burgemeester en de kerkelijke autoriteiten, behoorde al spoedig tot de grootste medewerkers van de Commandant", aldus meldde in formele taal de Militaire Spectator in 1948. 1 In het artikel wordt verder opgemerkt dat in Depot Schoonhoven een "niet te definiëren sfeer van eerlijkheid en openheid, flinkheid en zelfrespect hing waarvan verreweg de meeste deserteurs al spoedig de heilzame werking ondervonden." Bijna alle Indonesië-weigeraars kwamen daar terecht als ze gepakt werden. In het tuchtkamp kregen ze drie maanden de tijd om op hun 'dwaling' terug te komen. Het wilde zeggen dat alle middelen aangewend werden om de weigeraars alsnog over te halen zich 'Indië-bereid' te verklaren... Door verschillende vormen van intimidatie is dat ook gelukt. Van de meer dan tweehonderd weigeraars die niet met de laatste transportschepen naar Indonesië wilden, bleven er uiteindelijk 84 op dat standpunt staan. Bij de heropvoeding van de Schoonhoven-jongens werd de familie niet gespaard. Zo kregen families van soldaten die in de noordelijke provincies woonden, regelmatig bezoek van een commissie 'uit de burgerij van Schoonhoven' om, zoals dat genoemd werd, 'het wanbegrip op te heffen bij de ouders'. Dezelfde commissie fungeerde vaak ook als censor van de brieven die de in Schoonhoven gelegerde soldaten naar huis schreven of van thuis ontvingen. Zo hoort één van deze weigeraars van de geestelijk verzorger dat zijn vader hem een brief gestuurd heeft, waarin deze erop aandringt dat zijn zoon toch naar Indië moet gaan. Maar de weigeraar blijft halsstarrig, hij antwoordt dat hij niet op de boot zal stappen. In de loop van het 'gesprek' verzekert hij de dominee dat zijn vader hem dat nooit geschreven kan hebben. De geestelijk verzorger houdt vol. Tot de weigeraar onthult dat zijn vader geen letter "nog niet zo groot als een koe op papier krijgt; mijn vader kan lezen noch schrijven, nooit geleerd." De Nederlandse Vrouwenbeweging protesteert tegen een troepentransport vanuit Amsterdam, 1949 - foto Dolf Kruger   Na het bezoek aan het kamp, als de families voor de lange reis naar huis te aanvaarden nog even bij elkaar komen in het dorpscafé van Schoonhoven, wordt het Lacs (Landelijk Actie Comité tegen uitzending van militairen uit Schoonhoven) opgericht. Het initiatief werd genomen door Truus Roffel, de moeder van één van de Schoonhoven-jongens, Wil van Kempen. Een paar dagen erna heeft het comité een onderhoud met de minister van Oorlog, Schokking. Hij verzekert de delegatie van ouders dat hun zoons beslist niet tegen hun wil ingescheept zullen worden. Wanneer de Waterman vertrokken is, maakt de leiding van kamp Schoonhoven bekend dat het grootste deel van de weigeraars alsnog 'geheel vrijwillig' op de boot is gestapt die hen naar Indonesië zal brengen. Hoe vrijwillig dat geweest is, blijkt uit brieven die het Lacs in de weken na het vertrek van het troepentransportschip ontvangt. "Heden ontving ik nog een brief van (...) uit Indonesië. Hieruit blijkt dat de jongens voor het vertrek was gezegd dat bij weigering de straffen verhoogd zouden worden van zeven tot vijftien jaar." "Aangaande jongens uit Schoonhoven kan ik u mededelen, dat mijn zoon bij degenen hoort die op de boot is gegaan terwijl hij niet wilde." "Mijn zoon is gezwicht voor de zware bedreigingen en met de Zuiderkruis vertrokken. We hebben bericht van hem ontvangen uit Port Said." Er worden protestvergaderingen gehouden, niet alleen in de grote steden maar ook in kleine plattelandsgemeenten. Duidelijk werd namelijk dat er wel degelijk dienstplichtigen, weigeraars, onder druk waren gezet bij de inscheping. Door het Lacs wordt een manifest in een oplage van 500.000 exemplaren verspreid, waarin opgeroepen wordt amnestie te verlenen aan Indonesië-weigeraars. Het geld ervoor was met dubbeltjes en kwartjes bijeengebracht door de comités die inmiddels overal in het land waren opgericht. Veel steun kreeg het comité van de Nederlandse Vrouwen Beweging die zich al bij eerdere gelegenheden uitgesproken had tegen de koloniale oorlog en uitzending van dienstplichtigen. Bij het vertrek van de laatste twee troepentransportschepen in 1948 (de Zuiderkruis op 25 oktober en de Grote Beer op 11 november) varen een aantal Rotterdamse NVB-sters met een gehuurd speedbootje de Nieuwe Waterweg op. De vrouwen ontvouwen, als de schepen passeren, een spandoek met de tekst 'Schiet uw broeders niet dood'. Het bootje wordt bij de twee acties door de waterpolitie opgebracht. 2 Uit het hele land ontvangt het Lacs brieven van ouders en verwanten, zowel van dienstplichtigen die al in Indonesië zijn, als van weigeraars die gevangen of ondergedoken zitten. Een meisje uit Avenhorn in Noord-Holland schrijft: "Mijn verloofde zit al drie jaar In Indonesië en hoopt nu dat hij in Januari op een boot komt. Maar voor de jongens die hier willen blijven heb ik veel respect, omdat ze doorzettingsvermogen hebben wat niet iedere jongen bezit." "Ik heb mijn zoon gezegd dat hij voor z'n eer en geweten niet mee kan doen. Want wij moeders, denken met ons hart. Daarom zullen de jongens die blijven weigeren mijn steun altijd krijgen. Verder heb ik lak aan het vaderland, Mijn vader had geen land." "Zeer geliefd comité, ik moet u beleefd meedelen dat ik ook een zoon heb die onderduiker is." "Wat mijn zoon betreft, hij is in de nacht van 13 op 14 oktober (1948) van z'n bed gelicht en de volgende dag naar Schoonhoven gebracht. Na zo'n drie maanden werd hij voor de krijgsraad veroordeeld tot anderhalf jaar gevangenisstraf. De advocaat fiscaal vond dit kennelijk niet genoeg en ging in beroep. Het hoog militair gerechtshof verzwaarde daarop het eerste vonnis tot twee en een half jaar. Bij de uitspraak die drie weken later plaatsvond kreeg m'n zoon drie jaar." Noten 1 B. Dankbaar, Soldatenverzet - politionele akties Indië '48-'49, nr. 33, Bond voor Dienstplichtigen, 1977. (terug) 2 J. van Lingen en N. Slooff, Van verzetsstrijder tot staatsgevaarlijk burger, Baarn 1987. (terug)