welkom
commentaren
Solidariteit

Solidariteit - commentaar 288 - 1 november 2015

De strijd gaat door, ook buiten Nederland!

Klaas Stutje

De VARA bestaat deze maand negentig jaar en viert dit met een tiendelige serie over de Gouden Eeuw van de arbeider. De serie die de naam "De Strijd" draagt, moet een monument zijn voor de arbeiders die Nederland de laatste honderd jaar hebben opgebouwd tot wat ze nu is. Deze week was de vierde aflevering van de serie en hoewel er nog zes te gaan zijn, is het tijd voor een voorzichtige tussentijdse beschouwing.

Laat ik beginnen met een welwillend compliment. De VARA heeft zichzelf een prachtige terugblik op een eeuw strijdbare geschiedenis gegeven. Met mooie archiefbeelden, landkaartjes en decorstukken is de serie een feest om naar te kijken en de drie kwartier vliegen voorbij door de onderhoudende interviews met 'echte arbeiders' - wanneer ben je dat eigenlijk? - en historici. Zowel de erbarmelijke werk- en leefomstandigheden van arbeiders aan het begin van de twintigste eeuw als de hoogte- en dieptepunten van politieke strijd worden goed in beeld gebracht. Knap ook hoe ze complexe onderwerpen als het Fordisme, de arbeider als verlengstuk van de machine en de dilemma's bij een staking inzichtelijk maken. Dat is geen eenvoudige opgave voor iets dat uiteindelijk een smakelijk vrijdagavondprogramma moet blijven. Voor degene die er geen genoeg van kan krijgen, is er tenslotte de Rode Vlaggenroute door heel het land en een uitgebreide website met filmpjes en muziekfragmenten. Waar moet de arbeider de tijd vandaan halen, vraag je je af.

Nostalgisch

Er is echter ook een aantal kritische noten te kraken. Het programma wordt gepresenteerd door PvdA coryfee Gerdi Verbeet en DWDD Jakhals Erik Dijkstra. Recensent Jean-Pierre Geelen van de Volkskrant ergerde zich aan de gespeelde onnozelheid van Dijkstra. Voor een programma dat gaat over de armoede onder arbeiders was hij wel erg verbaasd te horen hoe klein de arbeidershuisjes waren. Ach, ik zie het graag als een manier om het interview soepel te laten verlopen.
Veel irritanter vind ik het commentaar van Gerdi Verbeet. Haar interventies zorgen ervoor dat het programma de lading krijgt van een nostalgisch programma over de voltooid verleden tijd. "Ik ben echt opgevoed met het idee 'Staken is een Recht' [] Dat sprak bij mij thuis vanzelf", aldus de vijfenzestigjarige Verbeet bij de intro van aflevering twee. Oh? Hoe zit dat nu dan? Hoeveel krachtiger was het geweest als ze in de tegenwoordige tijd had gesproken. Herhaaldelijk legt het programma de nadruk op het feit dat vader of opa het nog zo zwaar hadden gehad en dat er sindsdien veel is verbeterd. Dat is waar als je naar de levensstandaard kijkt, maar daardoor blijft onderbelicht dat dergelijke verworvenheden nog altijd onder druk staan. De strijd van schoonmakers vandaag de dag krijgt zo het karakter van een achterhoede gevecht dat hun arbeidsomstandigheden gelijk moet trekken naar het algemeen geldende niveau in Nederland, in plaats van een voorhoede gevecht van een groep mensen dat de vakbondsstrijd nieuw elan geeft. Jammer is ook dat de indruk gewekt wordt dat de loodzware omstandigheden in de fabrieken aan het eind van de negentiende eeuw met een serie wetten waren verbeterd. Is Gerdi Verbeet soms lid van de PvdA?

Twintigste eeuw

Een ander gemis vind ik de beperkende nadruk op Nederland. Toegegeven, Jackhals Erik trekt ook op zijn brommer naar de Ford fabrieken in Detroit, maar ook daar wordt onvoldoende duidelijk dat de geschiedenis van het kapitalisme, van de arbeider, en dus ook van de arbeidersstrijd bij uitstek een internationale geschiedenis is. Waar kwam de katoen vandaan die in de Twentse fabrieken werd verwerkt tot kleding? Waar werden deze katoentjes vervolgens verkocht? (in Indonesië!) Wie werkten er in de mijnen van Limburg? Zelfs vóór de komst van arbeidskrachten uit Zuid-Europa kwamen veel arbeiders van ver over de grenzen.
Aandacht voor de internationale context waarin de Nederlandse arbeider werkte, had niet alleen mooie 'kleurrijke' verhalen opgeleverd, maar was wellicht ook de aanleiding geweest om te praten over racisme en kolonialisme. Het is tekenend dat in de eerste vier afleveringen alleen buitenlanders figureren in de rol van Chinese onderkruipers in de Rotterdamse haven in 1911 en van concurrerende Indiase en Bangladeshi 'slaven' die de textielindustrie in Twente de nek om hebben gedraaid. Een opmerking dat we in Nederland het leven van de arbeider veel hebben verbeterd, terwijl er elders op de wereld nog veel strijd nodig is, verraadt dat het kapitalisme niet gezien wordt als een wereldsysteem, maar als een binnenlandse aangelegenheid.
De kans bestaat natuurlijk dat mijn kritiek de komende zes afleveringen teniet wordt gedaan, maar de samenvattingen op de website lijken mijn indrukken te bevestigen. De nadruk ligt erg op de eerste helft van de twintigste eeuw, waardoor het geheel een nostalgische lading krijgt. Een kritisch zelfonderzoek naar het afschudden van de ideologische veren van de VARA lijkt helemaal ijdele hoop.

Dit alles neemt echter niet weg dat ik blij ben dat er aandacht is voor dit mooie thema, en dat het een fijne vrijdagavond besteding is na een week hard werken.

Klik hier