Konfrontatie Digitaal, 19 oktober 2026
Over al of niet extreem rechts
Hans Boot
Verrechtsing is een mondiaal proces. Van Albanië tot Zweden. Van Amerika tot Israël. Van Argentinië tot Zwitserland. Van Abcoude tot Zoetermeer.
Variërend gedragen door een 'democratische' rechtse partij, rechtse president/dictator en lokale rechtse partijen. En dit is slechts een kleine selectie. Op verschillende niveaus is rechts aan de macht, alleen of met andere partijen. Van een kentering is geen sprake.
Vastgesteld kan worden dat 'links' dit verontrustend proces niet kan keren, niet krachtig genoeg is om een rechtse regering te blokkeren. Ook in Nederland niet met een minderheidskabinet dat overigens met de deelname van D66 niet als uitgesproken rechts betiteld kan worden. Hoe dan ook, rechts is sterker dan links. Hoe is dat te verklaren? Hier een poging, met hulp van een artikel in de Groene Amsterdammer, 1 oktober 2026, Eindtijdfascisme. (1)
Sociale ontwrichting
Dit artikel grijpt terug naar de opkomst en ontwikkeling van het fascisme in Italië en Duitsland en de dictatuur van Mussolini als minister president vanaf 1922 en van Hitler als rijkskanselier in 1933. Een 'herbeleving' die zich de laatste jaren steeds sterker aftekent via extreem rechts. In bijvoorbeeld Hongarije lijkt de geschiedenis zich in dat opzicht te herhalen.
In de zoektocht naar een verklaring voor de opkomst van het toenmalige fascisme leggen de schrijfsters Naomi Klein en Astra Taylor de nadruk op strijdige sociaaleconomische omstandigheden. Met een algehele sociale ontwrichting als gevolg. Macht en rijkdom heersen, terwijl grote delen van de bevolking in een sober bestaan verkeren. Zo niet in armoede en in actuele termen te typeren als 'precair'.
Superkapitalist Elon Musk staat niet alleen positief tegenover extreem rechts, zoals zijn collega-kapitalisten, maar subsidieert de Duitse extreem rechtse partij Alternative für Deutschland. Te vergelijken met de collaboratie van onder meer Volkswagen, BMW en Siemens met Hitler.
De genoemde sociale ontwrichting is actueel. Aangejaagd door een wereldwijde klimaatcrisis en problematische benadering van (arbeids)migranten. Beide gevoed door nationalisme en vreemdelingenhaat. In Nederland vormen zij de basis van met name de Partij van de Vrijheid en Forum voor Democratie. Extreemrechtse partijen die opgenomen zijn in de parlementaire democratie. Oftewel op en top genormaliseerd.
Alleen al hun namen zijn een illustratie van de waarschuwing door de AIVD (Algemene Inlichtingen Veiligheidsdienst) in een actueel rapport: verhullend taalgebruik, façade politiek, depolitiserend beeld (september 2026). De 'vrijheid' van de PVV en de 'democratie' van FvD gelden bijvoorbeeld niet voor (arbeids)migranten. Beide partijen tonen hun nationalisme in de eis van 'remigratie'. terugkeer naar land van herkomst of geboorteland - 'rot op naar je eigen land'.
Politiek is onvermijdelijk
Zoals gezegd, de opvattingen van extreem rechts gedijen onder de druk van de sociale onzekerheid en een ongrijpbare toekomst. Niet alleen opgeroepen door de klimaatcrisis, maar ook door bijvoorbeeld de onpeilbare gevolgen van de automatisering, robotisering, kunstmatige intelligentie (AI) in relatie met de werkgelegenheid en het atoomtijdperk. Ze treffen ieder van ons, maar jongeren in bijzonder met de al bestaande woningnood, de stand van het onderwijs met het tekort aan docenten, de onzekere positie van de basisvaardigheden, de invloed van de computerisering en de doemscenario's over het einde van de mensheid.
Wat parlementair 'links', Pro en SP, met steun van sociale bewegingen en niet-parlementair 'links' te doen staat, is in de eerste plaats alle mogelijke samenwerking met extreem rechts uitsluiten. En daarnaast elke gelegenheid binnen en buiten het parlement aangrijpen om de verderfelijkheid van extreem rechts aan de orde te stellen.
Naast deze 'linkse' mobilisatie, ligt er een specifieke situatie in de vakbeweging. Zij organiseert mensen niet expliciet op basis van hun politieke voorkeur, wel vanwege hun loonafhankelijkheid en daarmee hun dagelijks bestaan. Sociale contacten en al of niet toevallige discussies zijn dan onvermijdelijk en kunnen ook 'de politiek' raken en daarmee de voorkeur voor een partij.
Wat mijn veertig jaar arbeidsleven (en vakbondslidmaatschap) heeft geleerd, mits open gevoerd en zeker niet dweperig, zal over 'rechts' en 'links' gesproken worden. Wie aarzelt, kan veel wijzer worden.
(1) Naomi Klein, Astra Taylor, Het Armageddomcomplex, vertaling/bewerking van: Rerum or sequel? On end times Fascism, Financial Times, 4,5 september 2026.