Verborgen en vergeten geschiedenis - Solidariteit in de jaren twintig en dertig

Internationale Arbeidershulp

"Waarde kameraden. Het zij mij vergund U allen hartelijk te bedanken voor het fruit en het pak levensmiddelen; en de daarbij gestelde brieven hebben mij een duidelijk inzicht van de Internationale Arbeiders Hulp gegeven." Een citaat uit een in Solidariteit opgenomen brief van een zwaar gewonde vrouw, de 22-jarige C. van Ling-Heger, moeder van een kind. Zij woonde in de Jordaan en werd op vrijdag 6 juli 1934, toen zij boodschappen deed, door een kogel in de borst getroffen. Vanuit het ziekenhuis schreef zij deze brief.

Het huidige blad Solidariteit heeft illustere voorgangers met dezelfde naam. Zo was er een Solidariteit als orgaan van de Afdeling Holland van de Internationale Arbeidershulp (IAH). De IAH is opgericht tijdens de actie voor de hongerenden in Sovjet Rusland in augustus 1921. Deze organisatie zette zich wereldwijd in voor hulpverlening aan arbeid(st)ers. We noemen de hulpverlening voor de getroffenen bij de aardbeving in Japan in 1923, de hulpactie voor het Duitse proletariaat in de inflatiewinter 1923/1924, de staking van de Chinese koelies in Sjanghai, de mijnwerkersstaking in Engeland in 1926 en duizenden solidariteitsacties voor andere stakingen.

Armoeland

We beschikken niet over alle nummers van deze Solidariteit. Maar we hebben er voldoende om een duidelijke indruk te krijgen van het karakter van het blad en waar de IAH voor stond. De ondertitel "Internationale Arbeidersbeweging in Woord en Beeld" geeft aan dat er meer is dan alleen tekst. Heel bijzonder voor die tijd. De redactie van het blad werd gevoerd vanuit de Rochussenstraat 107c in Rotterdam en de administratie was gevestigd in de Plantage Prinsenlaan 17 te Amsterdam. In het begin maakten bekende personen deel uit van het Bestuur van het Algemeen Comité van de IAH afdeling Holland: J. Hoogcarspel als voorzitter, J. Brommert Jr. als secretaris, J. Albrecht, Mej. Chr. Bastert, Heleen Ankersmit en P. Alma. In nummer 5 uit 1925 treffen we op de voorpagina een angstaanjagende tekening van Alma aan. Een geraamte slaat zijn knokige handen uit naar twee vrouwen met elk een kind op hun schoot en tussen hen in een groep op elkaar gestapelde kinderlijkjes. Tekst: "De vreeselijke chaos van het Kapitalisme wordt nog eens duidelijk gedemonstreerd door de afschuwelijke hongersnood die momenteel in Ierland en Drente (het Holl. Ierland) heerscht. Terwijl zoowel in Engeland als Holland voldoende levensmiddelen aanwezig zijn, verhongeren in beide landen honderden arbeiders met hunne vrouwen en kinderen. De I.A.H. heeft voor Ierland een groote steunbeweging georganiseerd, terwijl voor Drente de steunbeweging in volle werking is."

De redactie is op bezoek gegaan bij arbeiders in Drenthe. "Armoeland" is de titel van een luguber verhaal: "Wie voor het eerst een bezoek brengt aan de Drentsche Venen, komt ongetwijfeld onder den indruk van dit Zwarte, troostelooze armoeland. Met het locaaltje naar Coevorden trekkende, verdwijnen bosschen en weiden meer en meer en krijgt de omgeving het karakter van een afgebrand heideveld. Voorbij Coevorden ziet men zoo hier en daar de zwarte turf-hoopen verrijzen en is men al spoedig in de echte Veenstreek aangeland." De auteur praat met de bewoners van plaggenhutten en beschrijft zo'n 'woning'. "Het is een donker kot, waar men 's avonds zijn vermoeid lichaam neerlegt en waar het bewustzijn van de ellende en vrees voor de wellicht nòg ergere toekomst het slapen belet."

Koop bij onze adverteerders

Solidariteit wordt goed verkocht. De afdeling Amsterdam van de IAH telt 250 leden. Totaal zijn er negentien afdelingen in het land. Ook toen al werden woningen in de hoofdstad gekraakt. Een gezin neemt zijn intrek in een leegstaande woning van de Gemeentelijke Woningdienst nadat hun woonschuit was gezonken. De geneesheer verzet zich ertegen dat de politie het gezin op straat zet, omdat de vrouw op het punt staat te bevallen. Een schokkend tafereel. Een foto maakt het nog extra pijnlijk: "Een dag daarna is de vrouw bevallen. Op de grond zonder ledikant, zonder bed, zonder voldoende kleertjes, in een huis waar gas en electriciteit zijn afgesneden."

In nummer 8 een groot portret van Fred. Bramley. Een foto van de Dam, zijn uitvaart, de rouwstoet met een enorme massa mensen eromheen. Edo Fimmen zet de betekenis uiteen van deze Engelse vakbondsleider die ziek naar Amsterdam was gekomen voor wat zijn laatste zitting zou worden van het bestuur van het Internationaal Vakverbond.

Enkele jaren verder. In 1931 krijgt Solidariteit als ondertitel mee "Orgaan voor Sociaal-Politiek en Arbeidersbeweging". Al wordt het steevast ontkend, de invloed van de Communistische Partij op het blad wordt groter. Dat neemt niet weg dat Solidariteit inmiddels ook buiten arbeiderskringen wordt gelezen. Juni 1932: Solidariteit heeft zijn lezerskring weten uit te breiden tot de middenstand. Dat leidt tot veel advertenties van uitsluitend Amsterdamse winkels. De kop "Koopt bij onze adverteerders". Kleding op de Haarlemmerdijk 90, schoenen bij C. de Jong in de Westerstraat 89, fietsen bij W.J. Scholtheis in de 1e Constantijn Huygensstraat 66 (bij aankoop boven de tien gulden 5 procent voor de IAH), brood van eerste klas kwaliteit bij de Productieve Arbeiders Associatie "Nieuw Leven", Laurierstraat 198-200. Op verlangen wordt proefbrood verstrekt. Uitgeverij Solidariteit op de Prinsengracht 142 prijst "Solidariteit - 10 jaar Internationale Arbeidershulp" aan, geschreven in het Duits door W. Münzenberg en anderen, 545 bladzijden. Op hetzelfde adres is de IAH Boekhandel gevestigd. Verkrijgbaar zijn brochures van de IAH, IRH, CPH, CJB enzovoort, proletarische romans, statistische werken betreffende de USSR.

De lezers worden opgeroepen op 12 juni op het IJclub-terrein te protesteren tegen de werkloosheid. "Zeshonderd-duizend werkloozen in Nederland, dat beteekent ongeveer 2 miljoen menschen aan den honger prijsgegeven. Twee miljoen, die het moeten doen met de ondersteuning, hen door 'honger-Ruys' toegedacht. Ondersteuning door de bonzen van SDAP, NVV en NAS 'redelijk' genoemd."

Niet iedere burger legt zich lijdzaam neer bij de ellende. Er staat een verhaal over de staking in de werkverschaffing bij de Reggewerken en Weitemanslanden. Op 30 mei is de eerste keuken geopend voor de stakers uit Enschede en Lonneke. In België staken de mijnwerkers. De IAH België organiseert inzamelingen, verdeelt levensmiddelen in het stakingsgebied en richt keukens in voor de families van de stakers. Kinderen van stakers worden door de IAH vervoerd naar pleegouders in Brussel, Vlaanderen, Noord Frankrijk, Parijs en Duitsland.

Internationale steun

Een jaar later, maart 1933. De vijftigste herdenkingsdag van de dood van Karl Marx: "Den 14den Maart is het 50 jaar geleden, dat de groote grondlegger van het wetenschappelijk socialisme, Karl Marx, stierf. In deze dagen waarin de proletarische solidariteit, tot een ongekende hoogte gemobiliseerd dient te worden, is het van belang, om na te gaan, hoe de grondlegger van het wetenschappelijk socialisme, over dit vraagstuk oordeelde." We moeten ons laten inspireren door de slotzin uit het Communistisch Manifest van 1848. De kern van de solidariteitsgedachte is: "Proletariërs aller landen vereenigt U".

Mei 1933. Hitler is net aan de macht gekomen in Duitsland. Er wordt onmiddellijk gewezen op het gevaar van het fascisme. Over de volle breedte van Solidariteit: "Internationale Solidariteitsdag tegen Honger, Oorlog en Fascisme". Op 4 en 5 juni wordt in Kopenhagen het Europees Anti-Fascistisch Congres gehouden. Willy Münzenberg, de secretaris-generaal van de Internationale Arbeidershulp, schrijft in Hoog het banier van de Proletarische Solidariteit: "Denkt steeds er aan, dat honderdduizenden vrouwen en kinderen van geslachtofferde arbeiders en intellectuelen van ieder inkomen, zelfs in vele gevallen van elke ondersteuning beroofd zijn en prijsgegeven aan honger en ellende. Dat duizenden vluchtelingen in de aan Duitsland grenzende staten zich bevinden, zonder een enkel middel van bestaan."

De Internationale Arbeidershulp is wereldwijd actief. We bladeren door nummer 5 van het jaar 1934. Hulp aan stakende textielarbeiders in Verviers in België; aan ruim 6.000 stakende havenarbeiders in San Francisco; aan 130 stakende metaalbewerkers in Madrid. Maaltijden, koffie en boterhammen worden verstrekt. Voorts een hulpactie voor de staking van ketelmakers van de Thames, de asfaltarbeiders en de arbeiders van een textielfabriek in Engeland. De stakers van de werkverschaffing in Brevik, Noorwegen worden bijgestaan. Er wordt een helpende hand uitgestoken aan 300 stakende werkverschaffingarbeiders in Zweden. In een maand worden 3.560 kilogram levensmiddelen en 3.582 Zweedse kronen ingezameld.

Begin maart 1935 opent Solidariteit met "Op voor de Internationale Vrouwendag". Er wordt gememoreerd dat deze dag 25 jaar daarvoor op voorstel van Klara Zetkin is ingevoerd. De hoofdleuze was toen: verovering van het vrouwenkiesrecht. Het zou nu moeten worden uitgebreid tot de verandering van de gehele maatschappelijke structuur.

In deze jaren staat Solidariteit vol met ernstige beschouwingen over de slachtoffers van het nazisme in Duitsland. De bekendste actie midden jaren dertig is de poging om Ernst Thälmann, de leider van de Duitse communisten (KPD), uit de gevangenis Moabit te Berlijn te krijgen. Ieder schaart zich om de leuze: "Redt Thälmann uit de klauwen van de Nazi-beulen".

De laatste nummers ontbreken. Het precieze einde van Solidariteit heb ik dan ook niet kunnen achterhalen. Het zal in 1939 of 1940 geweest zijn. Bij alle verschillen met de huidige Solidariteit, dat inmiddels achttien jaar verschijnt, vallen de overeenkomsten in strijdbaarheid, internationale oriëntatie en onvoorwaardelijk verzet tegen uitbuiting en onderdrukking op.

Harry Peer

Bron: Dossier Solidariteit. Internationale Arbeidershulp (IAH). IISG Amsterdam.