welkom
edities
inhoud

Fundamenteel bezien - de staat in het kenniskapitalisme (vervolg)

Iets als een internationale staatsordening tekent zich af

Eerst nog even aandacht voor een aanname die in eerdere bijdragen al ter sprake is gekomen. Bedoeld is het a-priori dat de economie de materiële basis is voor de samenleving in bredere zin - sociale, politieke, juridische, culturele, intermenselijke en andere verhoudingen - die daar op gebouwd is. Een marxistisch a-priori dus, dat overigens ook geldt voor de nationale context. Niet bedoeld in de vulgaire zin van een eenrichtingsverkeer: enkel van de basis naar de zogenaamde bovenbouw. Ook wederkerige invloeden zijn daarbij verondersteld. Maar in de kern van de zaak drukt de economische onderbouw toch door. En in het verlengde hiervan is aangenomen dat de bovenbouw, die zich op deze materiële basis zal ontwikkelen, ook een globaliserende bovenbouw zal zijn.

Nog een tweede opmerking vooraf. Over het begrip 'transnationaal'. 'Trans' staat voor 'over ... heen'. Transnationaal duidt dan ook op: de nationale eenheden overstijgend. Of populair gezegd: nationale afbakeningen doen er niet toe. Als binnen eenzelfde onderneming de achtereenvolgende stadia van het productieproces in diverse nationale economieën zijn ondergebracht en vervolgens alles in een andere economie wordt geassembleerd, is er sprake van transnationalisatie. Het begrip 'transnationaal' lijkt me van toepassing op het begrip 'globalisering'.

Transnationalisatie

Als gezegd, op het fundament van transnationaliserende economische processen zal een transnationaliserende bovenbouw totstandkomen. Van dit laatste zijn de verschijnselen al in ruime mate voorhanden. Zo maar een greep:

* Het belang van de Amerikaanse politiek voor de Nederlandse samenleving blijkt onder andere uit de grote aandacht die de presidentsverkiezing krijgt. De debatten tussen de twee kandidaten leiden tot een rechtstreekse televisie-uitzending midden in de nacht. De uitreiking van de Oscars in Californië krijgen we live te zien, dus 's nachts. De voedingscultuur in de hele wereld is door McDonald's en Coca Cola voor een groot deel gehomogeniseerd. CNN verzorgt voor de hele wereld live uitzendingen uit de hele wereld.

* Aanzetten tot een homogenisering van kinderspelletjes als Nintendo, Pokémon, Barbie zijn, zeker in deze tijd, te zien. Rages, veelal ontstaan in de VS, razen doorgaans over de hele globe.

* Techniek en wetenschap zijn transnationaal. Internet is transnationaal. De milieuproblemen, waaronder klimaatsverandering en gaten in de ozonlaag: transnationaal. Criminaliteit, waaronder drugsverspreiding: transnationaal. Gezondheidsproblemen, waaronder aids: transnationaal. Genetisch gemanipuleerde voeding: transnationaal.

En zo kunnen we doorgaan met het opsommen van allerlei transnationale maatschappelijke verschijnselen die van invloed zijn op onze politiek, onze wijze van opvoeden, de beleving van onze cultuur enzovoort.

Het mag dan ook niet verwonderen dat zich rond die transnationale verschijnselen een transnationale 'civil society' aan het ontwikkelen is, voortgekomen uit bemoeienis met de problemen die een gevolg zijn van deze verschijnselen. Ook de elementen van deze civil society zijn inmiddels te onderkennen. Voorbeelden zijn Greenpeace, Artsen zonder Grenzen, Amnesty International, Wereld Natuur Fonds, Rode Kruis en Halve Maan (beide bestaan al langer), Non Gouvernementele Organisaties, Vluchtelingenwerk, Mensen in Nood, Terre des Hommes enzovoort.

Om de voortekenen te herkennen van de opvolger van de nationale Staat in een transnationale context, moeten we te rade gaan bij deze transnationale processen, gebeurtenissen en verschijnselen. En bij de bewegingen, organisaties, instituties en dergelijke die hierdoor opgeroepen zijn. Met name moeten we ons dan de vraag stellen of er aanzetten zijn tot ordening van deze geglobaliseerde civil society. En dan een ordening die door de civil society wordt aanvaard, omdat ze geschiedt op basis van de waarden en normen van de nieuwe civil society.

Chaos

Met betrekking tot deze waarden en normen zijn al kort na de val van de Muur pogingen ondernomen de neuzen ideologisch gelijk te richten. Ik doel hier op de rage rond Fukuyama. Zijn essay "Het einde van de geschiedenis" was zo'n poging. Fukuyama, adviseur van het State Department in de VS, verscheen ineens als een heldere ster aan het transnationale discussiefirmament. Binnen de kortste keren was het transnationale intellectuelendom weer een discussie rijker. En dat ondanks een terechte inschatting van Het Financieele Dagblad van 25 maart 1992: "Fukuyama's filosofie verzamelt dubbelzinnigheden".

De inhoud van het essay kwam ongeveer op het volgende neer. De extreme 'ismen' van de twintigste eeuw, het nazisme en het communisme, waren overwonnen en het liberale kapitalisme had zich daardoor laten kennen als het natuurlijke regime van een beschaafde samenleving.

Ook het postmodernisme leverde zijn bijdrage aan het gelijkrichten van de neuzen. De kern hiervan was immers 'het einde van de Grote Verhalen', ook dat van het liberale kapitalisme. Hierdoor zou voor ons slechts een terugtrekking op de kleine dingen des levens overblijven. En in het verlengde daarvan ontstond een mentaliteit van: dring anderen niets op, bemoei je niet met anderen. Een mentaliteit die ten onrechte op een verhevener plan werd gebracht met de aanduiding 'tolerantie'. Het begrip 'individualisering' dat daaruit voortkwam, had een soortgelijke functie. Het zou een fundament zijn van een geschikte ideologie voor de sterken in een transnationale kapitalistische jungle die daarmee heel wat konden maskeren.

Echter ..., ook voor een transnationale kapitalistische jungle geldt de dialectiek. Deze kan, aan zichzelf overgelaten, omslaan in zijn tegendeel. In die zin dat de sterken elkaar vanuit een plat eigenbelang te lijf gaan, waardoor er chaos kan ontstaan. En dat kan bijvoorbeeld weer de ineenstorting van het monetaire systeem van de jungle tot gevolg hebben, of roekeloze investeringen, of aantasting van elkanders eigendom, of ruïneuze concurrentie, of onvoldoende middelen voor het vereiste onderwijs, of gewapende conflicten, of internationale criminaliteit. Daarom moet ook voor een transnationale jungle een zekere ordening in de plaats komen. Zo werkt de dialectiek.

Ordening

Welnu, die ordening is ook wel te onderkennen. Het is alleen onduidelijk in welke richting zij zal gaan. Een alles omvattende mondiale ordening, een continentale ordening of een ordening langs beide lijnen?

De aanzetten tot een mondiale ordening kunnen we reeds waarnemen, als we de blik richten op de Verenigde Naties en met name op de suborganisaties. Deze verwijzen naar een transnationale civil society en de 'ministeries' van een transnationale 'overheid' die toegesneden zijn op de verschillende dimensies van die civil society. Bijvoorbeeld: de FAO: het transnationale ministerie van landbouw - UNESCO: onderwijs en cultuur - UNICEF: welzijn - WHO: gezondheidszorg - ILO: arbeid - WTO: economische zaken - IMF: financiën. Deze organisaties van de Verenigde Naties dragen bij aan een begin van ordening. Tegen de aard van die organisaties kunnen we overigens terechte bedenkingen hebben. Maar dat kon evenzeer bij de Nationale Staat. Zo zal ook de transnationale 'Staat' zich ongetwijfeld ontwikkelen tot een "comité, dat de gemeenschappelijke belangen van de heersende elementen in de transnationale 'maatschappij' beheert" (vrij naar Marx). We zien bijvoorbeeld hoe de VS, door het achterhouden van de contributie, de Verenigde Naties nu al in een bepaalde richting manipuleren en naar hun hand zetten.

De aanzetten voor een continentale ordening zijn waar te nemen in de ontwikkelingen van de Europese Unie. Om in te zien hoe vanzelfsprekend de invoering van een gemeenschappelijke munt gevolgd wordt door de behoefte aan een gemeenschappelijke politiek en daarmee aan een Staat, is het goed nog eens de geschiedenis na te lopen na de invoering van de Duitse mark in de drie westelijke bezettingszones in het Duitsland van 1948. Zo brengt het kwakkelen van de euro op dit moment deze behoefte eveneens aan de oppervlakte. De wals gaat dan ook logischerwijs door. Tijdens de komende Europese top in Nice zal het Ontwerp Handvest Grondrechten van de Europese Unie, naar we mogen aannemen, worden vastgesteld. Het wordt anders genoemd, maar het komt in feite neer op een Europese Grondwet. Weer een stap verder.

Maar hoe zit het dan met de ordening van andere continenten? De VS vormen al een transnationale Staat. Europa zou beschouwd kunnen worden als een transnationale Staat in oprichting. Maar de rest?

Deze vraag brengt me op de derde mogelijkheid: een combinatie van mondiale en continentale ordening. Wellicht zal er in Zuidoost Azië nog iets van een ordening ontstaan als in de VS en Europa. Maar de ontwikkeling naar iets dat lijkt op een Staat, zal daar door de geografische omstandigheden moeilijker realiseerbaar blijken. In de verdere toekomst hoeft dit echter niet onmogelijk te zijn. In ieder geval zullen de Verenigde Naties, tot die tijd, voor de rest van de wereld vooralsnog de ordening in de internationale jungle moeten organiseren. En als dat inderdaad de ontwikkeling wordt, ziet het er volgens mij voor die rest van de wereld niet zo florissant uit. Waarom? Omdat de Verenigde Naties in dat geval, sterker nog dan nu, gedomineerd zullen worden door de twee georganiseerde transnationale 'Staten' die de overige volken of landen naar hun belangen zullen richten.

Hoe de daardoor geschapen transnationale verhoudingen er dan uitzien, is een onderwerp dat te uitgebreid is om hier nog even mee te pikken. Dus: wordt vervolgd.

Wim Boerboom