Openbare Voorzieningen Onze Zorg

Treinen vol, zorg en onderwijs verschrompelen

In het vorige nummer van Solidariteit, juli 2000, werd over de oprichting van het comité Openbare Voorzieningen Onze Zorg (OVOZ) bericht. Inmiddels is OVOZ aan de slag gegaan en daar is alle reden toe. Het gaat mis met de publieke voorzieningen. Het openbaar vervoer, het onderwijs en de zorg staan onder druk met relatief slechte arbeidsvoorwaarden in een tijd van een krappe arbeidsmarkt. Zonder forse investeringen is het gedaan met de kwaliteit van deze voorzieningen in een tijd van hoogconjunctuur en een florerende private sector.

Natuurlijk heeft elk van de publieke sectoren zo zijn eigen geschiedenis en spelen specifieke factoren een rol. Gemeenschappelijk is het directe contact met mensen en de zorg voor een algemeen toegankelijke mobiliteit, opleiding en gezondheidsvoorziening. Gemeenschappelijk is ook dat deze sectoren de afgelopen jaren het slachtoffer zijn geworden van de neoliberale opmars met de hoge prioriteit aan de vrije marktwerking. Het gevolg is dat de kwaliteit van de dienstverlening in een rijk land als Nederland tot onder het Europese gemiddelde is gezakt. Tot slot hebben zij gemeenschappelijk dat met de werkdruk ook de onrust toeneemt. Deze ontwikkelingen voltrekken zich gelukkig niet in stilte, bijna iedereen heeft er rechtstreeks mee te maken. Maar over de remedie lopen de meningen uiteen. Geïnvesteerd moet er worden, maar gebeurt dat door de overheid of het bedrijfsleven? Worden de verzekeringsbedrijven meester van de gezondheidszorg (wachtlijsten, medicijnen)? En de personeelsbezetting moet omhoog. Gaan dan de leerkrachten op de basisschool maar langer werken en rijden de machinisten en conducteurs 'rondjes om de kerk'?

Trein richting afgrond

Voor de zomer waren er verschillende acties bij de Nederlandse Spoorwegen en je hoeft maar een beetje thuis te zijn op de computer en de aanklachten en actieoproepen van bijvoorbeeld het Zutphens Personeels Collectief of het Amsterdams Machinisten Kollektief rollen over je scherm. Evenals de brieven van verontruste vakbondsleden, een citaat: "Spitsuur in de trein. Volgepakt balkon, wankelende passagiers op de gangpaden. Vanaf het perron wurmt een reiziger zich nog in de overvolle trein. Japanse toestanden in hartje Holland. Wat is er aan de hand met de spoorwegen? Een trein richting afgrond. Zo lijkt het anno 2000 gesteld met de Nederlandse Spoorwegen. Niet alleen treinreizigers klagen, ook het treinpersoneel en zelfs de NS-directie komt er rond voor uit dat de normale service niet geleverd kan worden. Het bedrijf kan de groei niet aan. De crisis zit diep. Tot in de vakbeweging toe. Een ware uittocht is gaande."

Onderhand zijn de arbeidsomstandigheden bij NS zo slecht dat er meer mensen weggaan dan er bij komen. Het ziekteverzuim ligt boven de 20 procent en de nieuwe plannen maken het alleen maar erger. Met "Bestemming: klant" wil de directie een aantal stevige wijzigingen doorvoeren. Lokettisten vervangen door automaten, rijdend personeel steeds hetzelfde traject laten volgen, bezuinigen op en uitbesteden van onderhoud en inzetten van minder materieel.

Stuk voor stuk maatregelen waar zowel de reiziger als het NS-personeel de dupe van wordt. Lokettisten en onderhoudstechnici vliegen eruit. Machinisten en conducteurs wordt elke afwisseling in het werk afgenomen. Dat is geestdodend, verhoogt rijden op de 'automatische piloot' en brengt dus de veiligheid in gevaar. Conducteurs krijgen met steeds dezelfde passagiers te maken, worden door agressieve klanten herkend en zelfs privé bedreigd. Volgens insiders heeft zowel de technische infrastructuur als het materieel te lijden onder besparingen op het onderhoud. En dat is ook al niet te best voor de veiligheid. Bovendien zal met het groeiend aantal reizigers ook nog op treinstellen beknibbeld worden, dan is er minder personeel nodig. Dat wordt dus staan.

De betekenis van deze maatregelen gaat echter verder. Er wordt daarmee een voorschot genomen op de toekomst. NS wordt omgevormd tot een hapklare brok voor welke vervoersondernemer dan ook. Een verdere privatisering is dan mogelijk, met het volgende realistisch scenario. Een in kleine stukjes opgeknipt spoorwegnet met elk een eigen vervoersmaatschappij, eigen kaartjes, eigen dienstregelingen die niet altijd lekker aansluiten op de buurman-ondernemer en de onvermijdelijke 'niet rendabel te maken' vervoerloze gebieden. Kortom, terwijl het transport en de mobiliteit in Nederland als één van de grootste problemen wordt gezien, geeft de overheid haar mogelijkheden 'mensconform' in te grijpen steeds meer uit handen.

Onderwijs, een ware ramp

Ook in het onderwijs staan de signalen op rood. Gebrek aan leerkrachten, wel of geen vierdaagse schoolweek, rechtszaken van ouders wier kinderen te weinig lesuren krijgen, kinderen naar huis, onvoldoende opvang. Enzovoort. Een persbericht van de Algemene Onderwijsbond aan de vooravond van Prinsjesdag. De dag waarop de bond minister Hermans de rekening presenteert: "De overheid heeft miljarden meevallers. Het onderwijs profiteert onvoldoende van de rijkdom in Nederland. Na jarenlang bezuinigen en een aarzelend herstel is het nu tijd voor omvangrijke investeringen in het onderwijs."

De kwaliteit van het onderwijs in Nederland is tot een dieptepunt gezakt, op de wereldranglijst kunnen we ons meten met Mozambique. Ook hier duikt het bedrijfsleven op. KPN stelt voor computers één miljoen beschikbaar aan een voortreffelijk draaiende school in Baarn. KPN Eredivisie. Het hoger beroepsonderwijs zou financieel vastlopen zonder allerlei private, marktgerichte cursussen. De schoonmaak van scholen moet winst opleveren, toiletten en lokalen worden 'efficiënt behandeld', dus zijn vuil. Volgens kortstondig staatssecretaris en oud-directeur generaal van het hoger onderwijs, In 't Veld, zal de onderwijsbegroting met een kwart moeten worden verhoogd. Maar hij is ook een neoliberale bestuursgoeroe en pleit dus voor een grotere inzet van privaat geld door mensen die dat kunnen en willen betalen. Steeds vaker laten de rijken hun kinderen in het buitenland studeren en zijn in Nederland private, elitescholen in opmars.

Een uitspraak van een directeur van een basisschool in Eindhoven (Onderwijsblad van 9 september 2000):

"Ik ben al jaren aan het proberen om werkruimte te regelen voor mijn interne begeleider, remedial teacher en drie leerkrachten voor allochtone leerlingen. Maar ze moeten nog steeds van hot naar her zwerven: in de gangen of onder de trap. Verder zou ik wel een spreekkamertje willen om rustig met ouders te kunnen praten, maar ik krijg van het bestuur steeds nul op het rekest. En mijn eigen exploitatierekening is leeg. Het tuinonderhoud - daar moet geld bij. De schoonmaak - daar moet geld bij. We zitten aan de grond, het is een ware ramp."

In de zorg 'dag' en 'avond' achter elkaar

In de gezondheidszorg is dat proces van verloedering al langer aan de gang. Privé-klinieken en zorghotels voor ouderen schieten als paddestoelen uit de grond. Dat groepen werknemers van grote bedrijven en profvoetballers voorrang krijgen bij medische ingrepen, is geen discussie meer. Dat is praktijk. Een onderzoek van ABVAKABO FNV onder personeel in zorginstellingen heeft uitgewezen dat het zorgniveau afgelopen zomer onder het minimum is gedaald. Bijna een kwart van de ondervraagden meldt dat ze onvoldoende tot slechte zorg bieden. En dat zegt nogal wat, want zo gemakkelijk geef je niet toe dat je geen goed werk levert. Daar komt nog eens bij dat uitzendkrachten nauwelijks meer binnen te halen zijn.

Uit eigen ervaring weet ik dat er naast de dagdienst vaak een avonddienst gedraaid moet worden en dat maatschappelijk werkers na hun werk door de week, in het weekeinde een dienst van een verpleegkundige voor hun rekening moeten nemen. Het personeel dat - ondanks alles - voor de zorg gekozen heeft, gemotiveerd en betrokken is, wordt langzamerhand opgebrand. Ook hier zijn pittige investeringen nodig. ABVAKABO hoopt met de eis van een 'dertiende maand' voor de komende cao-onderhandelingen de aantrekkingskracht van de sector te verbeteren. Dat is dan ook hard nodig. Na de afgesloten tweejarige cao, waarin de loonstijging ver onder die van de marktsector lag, valt er heel wat goed te maken.

Doe mee

Er zijn dus in de openbare voorzieningen miljarden investeringen nodig. De meevallers van Paars rollen over elkaar en de winsten zijn torenhoog. Natuurlijk zal er een beetje geld naar onderwijs en zorg gaan en verklaart Paars dat het openbaar vervoer 'ons een grote zorg' is. Maar zelfs Kok weet dat dit niet genoeg is. Hij zegt ons te beschermen tegen slechtere tijden, maar bij een recessie zal de 'tweedeling' messcherp worden.

Het comité Openbare Voorzieningen Onze Zorg wil het zo ver niet laten komen. Om te beginnen starten we met een campagne van pamfletten, bij scholen, in kantines en op stations. Onze bedoeling is de samenwerking te organiseren tussen de verschillende onderdelen van de openbare sector en met de gebruikers van de voorzieningen. Ons voornemen is in november een brede bijeenkomst te houden, waar vakbondsleden en 'klanten' tot een gezamenlijk plan komen om het tij te keren. Daarover kan contact opgenomen worden met:

OVOZ, Postbus 16940, 1001 RK Amsterdam. E-mail: Onzezorg@hotmail.com of website: http://www.geocities.com/onze_zorg

Lot van Baren
(ABVAKABO FNV, werkzaam in de geestelijke gezondheidszorg, actief in OVOZ)