Buitenland - Brazilië: Central Unica dos Trabalhadores

Interne strijd, CUT wel of geen 'sociale partner'

De Braziliaanse vakbondsfederatie Central Unica dos Trabalhadores (CUT) is in 1983 opgericht. Haar opkomst en sterke groei waren de directe vrucht van een krachtige golf van stakingen en manifestaties aan het einde van de jaren zeventig en het begin van de jaren tachtig. Deze strijd heeft de komst van de militaire dictatuur gerechtvaardigd, maar betekende tevens de start van een proces dat deze dictatuur jaren later heeft verdreven. Tijdens dit proces werden er ook vraagtekens gezet bij de officiële vakbonden van dat moment. Hun bureaucratische organisatiestructuur, zonder enige controle vanuit de basis, kwam onder vuur. Hetzelfde onderging de politieke rol van hun leiders, die gecontroleerd werden door de militaire regering en collaboreerden met de ondernemers.

Tegen dit alles heeft de CUT een oppositie opgebouwd. Uitgaande van de noodzaak van democratisch vakbondswerk, geïnspireerd door klassentegenstellingen en niet door klassencollaboratie, verbonden aan de strijd voor een socialistische maatschappij. Deze principiële uitgangspunten weerspiegelden de concrete activiteiten van een machtige massa die deze beweging begonnen was. De CUT groeide en vormde zo het gereedschap en het wezenlijk referentiekader voor de strijd van de Braziliaanse arbeid(st)ers. Zij speelde ook een belangrijke rol bij de volksstrijd in ons land gedurende de jaren tachtig.

Inmiddels heeft de CUT zich geconsolideerd tot een sterke federatie van ongeveer 2.800 bonden, ingedeeld naar beroepscategorieën, gemeenten en regio's. Bovendien is zij één van de meest strijdbare en democratische van de grote vakbondsfederaties in de wereld.

Kenmerkend voor de CUT is dat zij zich bij haar oprichting niet aansloot bij het Wereldverbond van Vakverenigingen, omdat ze dit WVV zag als een werktuig van bureaucratische en stalinistische politieke partijen en regeringen. Ook wees zij aansluiting bij het Internationaal Verbond van Vrije Vakverenigingen (IVVV) af vanwege diens sociaal-democratische visie op de vakbeweging van partnerschap met het kapitaal. Voor het Wereldverbond van de Arbeid (WVA) werd niet gekozen vanwege de corporatistische grondslag van dit christelijke verbond.

Even kenmerkend is dat de CUT stromingen kent, tendensen die erkend en zeer herkenbaar zijn en in de volle openbaarheid de discussie met elkaar aangaan.

Vredesakkoord

Vanaf eind jaren tachtig zien we een verzwakking van de strijd in Brazilië. Dit wordt veroorzaakt door nederlagen en toenemende werkloosheid, gecombineerd met een groeiende verdeling van de arbeidersklasse door de invoering van het neoliberale model. Daarin heeft een aan de Partido dos Trabalhadores (arbeiderspartij, PT) verbonden vakbondsstroming, Articulaç’o Sindical, een negatieve rol gespeeld. Deze stroming heeft een meerderheid in de nationale congressen van de CUT - in 1991: 52 procent en in 1997: 53 procent - en ontwikkelt langzamerhand een visie waarin de vakbond een 'sociale partner' is, een bond van constructieve voorstellen. De kern van de redenering van deze kameraden is dat de neoliberale globalisering niet te voorkomen valt en dat de bonden niets anders rest dan onderhandelen binnen de logica van het neoliberalisme om de opgelopen schade te beperken of kleine verbeteringen tot stand te brengen.

De gevolgen van deze ontwikkelingen op het beleid en de interne gang van zaken van de CUT zijn ernstig. In de eerste plaats is de kracht afgenomen om de werknemers en werkneemsters te mobiliseren. De CUT neigt steeds meer naar onderhandelen op basis van zeer gematigde voorstellen binnen het raamwerk van een tripartiet 'forum' van ondernemers, regering en bonden. In overeenstemming met de lijn van het WVA, waarvan zij sinds 1992 lid is, worden overeenkomsten afgesloten die in het 'algemeen belang' zijn. De metaalbond, de belangrijkste bond in onze federatie, begon daarmee in 1992 en sloot een 'vredesakkoord' in de auto-industrie. Later volgde in andere sectoren de flexibilisering van de werktijden. De metaalbond in de regio Sao Paula rechtvaardigde de concessies met het argument dat op deze wijze het aantal arbeidsplaatsen behouden of zelfs vergroot kon worden. Nu, zeven jaar later, blijkt het aantal arbeidsplaatsen drastisch verminderd te zijn en is met de directie van Volkswagen een volgende stap gezet, namelijk een loonsverlaging van 15 procent.

Een tweede gevolg is een gevaarlijke financiële afhankelijkheid van de overheid. De sterke band met de regering van de Articulaç’o Sindical leidt tot overheidssteun van projecten van de CUT, voornamelijk beroepsopleidingen. Deze financiering veronderstelt concessies van de bonden en wordt in overeenkomsten vastgelegd. Een derde gevolg hangt hiermee samen: aantasting van het democratisch principe 'de basis beslist en het bestuur voert uit'. Dit is de inzet van het voorstel van Articulaç’o Sindical om nationale vakbonden op te richten en de beslissingsmacht te concentreren bij nationale besturen.

Kritiek en oppositie

Dit proces van omvorming ondervindt veel tegenwerking en is beslist nog niet voltooid. De steun van de Europese vakbeweging is onmiskenbaar. Op de eerste plaats de Italiaanse en de laatste tijd ook de Duitse. Maar de CUT is nog lang geen vakbondsfederatie als haar Italiaanse of Duitse soortgenoten. De verbinding van de CUT aan de brede strijdbaarheid onder het volk, als reactie op de militaire dictatuur en de steun daaraan van de toenmalige leiders van de vakbonden, voedt nog steeds een sterke linkse stroming die zich verzet tegen de 'nieuwe visie'.

De democratische federatie van metaalbonden in Minas Gerais heeft bijvoorbeeld met een grote meerderheid geweigerd enige overeenkomst te tekenen die de arbeidersrechten zou aantasten of flexibilisering van de arbeidsverhoudingen zou toestaan. Vele andere bonden van de CUT steunen deze opstelling. Dit heeft tot een intensieve discussie en veel onrust aan de basis van de bonden geleid. Ook binnen de bonden die bestuurd worden door de Articulaç’o Sindical, bijvoorbeeld bij Volkswagen. Daar is een oppositie opgebouwd, die bij de laatste interne verkiezingen van de metaalbond in dit grote bedrijf het beleid van tegemoetkomingen met 42 procent van de stemmen afwees.

Het verzet tegen de 'nieuwe visie' brengt de verschillende linkse stromingen bij elkaar en dat is een grote vooruitgang. Bij het congres van de CUT in 1997 hebben drie stromingen zich verenigd achter één verkiezingenlijst en haalde 30 procent van de stemmen. Twee daarvan zijn verbonden aan de linkervleugel van de arbeiderspartij PT. Daarnaast haalde een tweede lijst, verbonden aan de (neostalinistische) Braziliaanse communistische partij, ongeveer 13 procent en kreeg een aantal kleinere groeperingen ongeveer 4 procent van de stemmen.

Beslissend congres

Onze pogingen tot grotere éénwording van linkse vakbondsstromingen worden voortgezet door het laten herleven van de strijd in ons land. Kort geleden was dat in de hoofdstad te zien bij een grote manifestatie van meer dan 100.000 mensen tegen het beleid van de regering. Tijdens het congres van de CUT in augustus van dit jaar leidde een sterke druk van de basis van de Articulaç’o Sindical tot een opstand tegen de gedelegeerden. Dit symboliseert de behoefte om een einde te maken aan de neoliberale regering van president Fernando Henrique Cardoso. Ook besloot dit congres tot de nationale staking van jongstleden oktober.

Tegelijkertijd proberen we contacten te leggen met vakbondsleden in andere landen die het neoliberalisme verwerpen. Wij willen een actief internationaal solidariteitsnetwerk opzetten van allen die de strijd aangaan tegen de vakbondspolitiek van sociaal partnerschap en tegemoetkomingen aan de eisen van de ondernemers.

Volgend jaar houdt de CUT haar zevende congres. Dit zal zonder twijfel een beslissend moment in haar geschiedenis worden. Wanneer de 'nieuwe visie' wordt bevestigd, zal de verdeeldheid tot gevolg hebben dat de CUT een steriele bureaucratische federatie wordt naar het model van de postmoderne vakbeweging in Europa. Wij werken er hard aan deze veldslag niet te verliezen.

José Maria de Almeida (metaalarbeider, lid van het dagelijks bestuur van de CUT en het bestuur van de democratische metaalfederatie in Minas Gerais)

Vertaling: Adan Campos-Verdugo