nr. 89
maart 1999

welkom
edities
inhoud

Solidariteit

Fundamenteel bezien - door de tijd heen

Het marxistisch a-priori

Van de loonarbeid 'bevrijd' door zijn pensionering bij de Katholieke Universiteit Brabant, wil Wim Boerboom zijn jarenlange rubriek "Economie anders bekeken" voorlopig een tijdje laten rusten. Zijn veranderde positie geeft hem minder toegang tot allerlei publicaties, internationale kranten en bladen en het 'grote' archief. Maar uitgepraat is Wim niet en daarom start hij een serie artikelen waarin hij de 'roots', de basis, de fundamenten van het marxisme behandelt.

Redactie

In een bespreking in nummer 87 en 88 van het wijsgerig fundament waarop volgens mij de politieke economie van Marx berust, heb ik beweerd dat zowel de gangbare economie als de marxistische politieke economie ideologie-gebonden zijn. Geen ramp, heb ik er aan toegevoegd. Het kan niet anders. Niet erg, als je het publiek er maar vooraf voor waarschuwt en verantwoording aflegt. Trouw aan deze opvatting, zou ik aandacht voor het volgende willen vragen.

Marx is omstreden. Voor sommigen is hij de goeroe, voor anderen een gruwel. Behoudens maatschappelijke posities (ben je kapitalist of werknemer) die daaraan debet zijn, blijkt ook louter de inhoud van zijn leer mensen tot fan dan wel bestrijder te maken. Tot de laatste categorie kan men ongetwijfeld Leszek Kolakowski (Geschiedenis van het Marxisme, uitgave Het Spectrum) rekenen.

'Aha-Erlebnis'

Wat drijft aanhangers-om-der-wille-van-de-inhoud? Naar mijn mening een gevoel van bevestiging. Bevestigd worden, waarvan 'Aha-Erlebnisse' een uitdrukking zijn, is één van de fundamentele menselijke behoeften. Het neemt onzekerheid en daarmee angst weg. Als het nietige individu in dit boze universum in woord, geschrift of daden ontdekt dat (vele en/of belangrijk geachte) andere individuen dezelfde ethische opvattingen hebben, of dezelfde religie aanhangen, of van dezelfde maatschappelijke inzichten uitgaan, wordt het bevestigd. Onzekerheid verdwijnt ook, als het individu feiten, gebeurtenissen, verschijnselen met behulp van zijn opvattingen, inzichten en ervaringen, ordenend kan verklaren. Het wordt bevestigd als het de ordeningsprocedure met (vele of belangrijk geachte) andere individuen deelt. Die bevestiging kan vervolgens een terugkoppelingseffect, in de vorm van verdieping van inzicht en ervaring, oproepen. Ja toch?

Historisch

Terug naar Marx. Het betreft in dat geval niet zozeer de afzonderlijke elementen van bedoeld fundament als wel het totale complex van historie, dialectiek, materialisme, holisme enzovoort in hun onderlinge samenhang. Dit totale pakket zou Marx' a-priori, diens vooringenomenheid, genoemd kunnen worden. Het is naar mijn mening een soort schabloon, dat - voorafgaand aan de analyse op de werkelijkheid gelegd - bepaalde processen, gebeurtenissen en ontwikkelingen duidelijker doet oplichten, problematischer maakt. En andere doet vervagen, minder belangrijk maakt.

Welke 'Aha-Erlebnis' heeft men bijvoorbeeld, als men gefocust is op het element historie, of 'alles stroomt', of 'alles is verandering'? In nummer 88 is gewezen op het feit dat dit in de economiebeoefening leidt tot een andere vraagstelling (hoe ontstaat uit het één het andere?) dan in de gangbare economie, die uitgaande van het rationaliteitsprincipe en een evenwichtsconcept sterk gefocust is op samenhangen. Iets soortgelijks kan men onderkennen in de medische wetenschap. Mij lijkt dat de traditionele arts een dwarsdoorsnede van de patiënt in zijn achterhoofd heeft en een evenwichtige samenhang tussen bloedsomloop, spijsvertering, luchtabsorptie enzovoort. Als het evenwicht verbroken is (ziekte), zal hij trachten dit te herstellen door het toedienen van medicijnen of op een andere mechanische wijze (operatie). Maar je kunt de patiënt ook zien als een historisch proces: een samensmelting van cellen, celdeling, vanuit de beschutting van het moederlichaam doorbreken naar de boze buitenwereld; baby, peuter, kleuter ... toppunt ... aftakeling, ontbinding, chaos.

Dan dringen zich vragen op als: doen zich in bepaalde fasen van het proces typische problemen voor, ligt de kiem van de huidige ziekte wellicht in een trauma, opgelopen in de jeugd? Deze benadering zal gefocust zijn op de vraag: hoe kon in een opeenstapelingsproces uit het één het ander ontstaan en uitbreken in een ziekte?

De eerste benadering wordt synchroon (statisch, beschrijvend) genoemd. De laatste diachroon (door de tijd heen, historisch). Als gezegd was deze methodologische kwestie in nummer 88 al aangeroerd.

Geschiedsopvattingen

Het schabloon verschaft ook nog andere inzichten, bijvoorbeeld in de inhoud van begrippen als conservatief, radicaal, progressief, revolutionair, reactionair en dergelijke.

In zijn verwevenheid met het element holisme, of 'de totaliteit is anders dan de som van de delen', of 'de wetten van de politieke economie voltrekken zich achter de ruggen van de mensen om', krijgt het element historie, of 'alles stroomt', iets autonooms met een eigen snelheid. (Op een nadere uitwerking van dit autonome verloop kom ik een volgende keer terug). Door ons gebrekkige meetinstrumentarium zijn we nog niet in staat die snelheid vast te stellen, laat staan deze te scheiden van de feitelijke snelheid, die ook nog beïnvloed wordt door natuurrampen en menselijke ingrepen als bijvoorbeeld oorlog. 'Nog niet', maar misschien aan het einde van de 25ste eeuw wel?

Tegen deze achtergrond kan men diegene conservatief noemen die de, van dat autonome veranderingsproces afgeleide, snelheid niet kan aanvaarden en die, het verleden conserverend, de autonome snelheid tracht af te remmen. Radicaal is degene die de autonome snelheid te gering vindt en de historie tracht te forceren. Progessief zou men dan diegenen kunnen noemen die de snelheid van de veranderingen accepteert, zich daar op instelt en er aan meewerkt.

Misbuik van begrippen

In samenhang met het element dialectiek kan men zich bewuster worden van de onachtzaamheid waarmee begrippen als revolutionair en reactionair worden gebruikt. Als het 'niets is, alles wordt' is aangekomen bij een kwalitatieve sprong, een discontinu verloop van de geschiedenis, is mijns inziens diegene revolutionair die de sprong aanvaardt, zich er op instelt en er aan meewerkt. Reactionair is degene die de ontwikkeling niet accepteert. Hangt de conservatief voortdurend aan de rem van de geschiedenis, de reactionair wil ontwikkelingen die reeds hebben plaatsgevonden, terugdraaien. Echter, als de ontwikkelingen achter de ruggen van de mensen omgaan, heeft de reactionair geen ander middel dan de uitvoerders (politiek, maatschappelijk en in extreme gevallen fysiek) uit te schakelen. Als men in het verlengde hiervan de begrippen 'links' en 'rechts' wil gebruiken, moet men bedenken dat ze niet zo maar synoniem zijn aan respectievelijk sociaal-democratisch, socialistisch en aan liberalistisch. Het liberalisme is ooit links, want progressief geweest en sociaal-democratische instituties zijn her en der rechts, want conservatief.

Voor hen die zich continu ergeren aan het oneigenlijk gebruik, om niet te zeggen misbruik, om niet te zeggen aan het maatschappelijk inzicht vervuilende gebruik van deze begrippen, is het een Aha-Erlebnis. Een proces dat inzicht verschaft, dat - vanuit de wijsgerige fundamenten van Marx afgeleid - een inhoud aan voorgaande, maatschappij indelende begrippen kan geven.

En als gezegd, Aha-Erlebnisse zijn de uitdrukking van bevestigd worden. Dat neemt onzekerheid weg en daarom kan men een fan worden, in het onderhavige geval van Marx.

Wim Boerboom