okt 1996
Politiek en vakbeweging
Kommentaren abonnees
Weinig of niets
Wat kan de vakbeweging (nog) verwachten van 'de politiek'?
Weinig of niets!
* PvdA - Onbetrouwbaar; denk aan WAO-affaire, Ziektewet enzovoort.
* CDA - Idem.
* VVD - In versterkte mate.
* D66 - Om te lachen?
* GroenLinks - Te klein en vaak onduidelijk.
* SP - Te klein.
Jaap van de Scheur (oud-voorzitter AbvaKabo, lid rotterdamse gemeenteraad voor Solidair '93)
Geen ANWB op sociaal terrein
Uit de diskussie-nota van de FNV over de Grondslag blijkt dat de vakcentrale zich in de toekomst alleen nog maar wil koncentreren op de zaken die direkt met arbeid en inkomen te maken hebben. De nieuwe werkwijze moet ertoe leiden dat de vakbonden beter in de bedrijven te zien zijn en er zorg voor dragen dat de belangen van de leden nog beter behartigd worden. Met alle andere maatschappelijke terreinen, zoals bijvoorbeeld gezondheidszorg en miljeu, zal de vakcentrale zich alleen nog maar passief bemoeien. De kans is levensgroot dat zo'n FNV nieuwe stijl door zo'n werkwijze uitgroeit tot een soort ANWB op sociaal terrein, naar amerikaans voorbeeld: alleen belangenbehartiging voor leden te vergelijken met een rechtsbijstandverzekering, aangestuurd door het marktmechanisme, in plaats van solidariteit.
De Socialistische Partij is het eens met de vele kritiese FNV-(kader)leden die vinden dat de vakbeweging meer moet zijn en blijven dan een belangenbehartiger voor haar leden. Volgens de SP is het van belang dat de leden op de bres staan om een brede vakbeweging te behouden die gevraagd en ongevraagd over velerlei onderwerpen haar mening geeft en zo nodig haar sterke arm uitstrekt om die mening kracht bij te zetten.
Patrick Keizer (lid Partijbestuur SP, verantwoordelijk voor bedrijvenwerk)
Een 'nieuwe arbeiderspartij'?
De diskussie die de redaktie van Solidariteit voor het oktober-feest aanzwengelt, over de verhouding tussen vakbeweging en politiek, is buitengewoon belangrijk. Maar de vraagstelling, zoals geformuleerd in het Redaktioneel van nummer 74, verbaast mij. De vraag luidt: "Wat kunnen de vakbeweging en in het bijzonder degenen die het beginsel van solidariteit willen kombineren met een strijdbare koers, nu en in de toekomst verwachten van 'de politiek'?".
Het lijkt mij dat deze formulering nogal blijft hangen in de slechte traditie die we in de nederlandse arbeidersbeweging kennen van een scheiding tussen vakbeweging en politiek, met weliswaar 'natuurlijke bondgenootschappen', maar toch een vrij strikte scheiding.
Aan politiek doen
De vraagstelling komt op mij ook - onnodig - erg passief over, al is dat misschien niet zo bedoeld. Het lijkt erop of strijdbare vakbondsleden alleen maar iets kunnen 'verwachten' van 'de politiek', in plaats van dat zij zelf aan politiek kunnen doen. We merken immers dagelijks dat we bijzonder weinig positiefs van de huidige politiek kunnen verwachten.
Zou het niet meer voor de hand liggen in de diskussie uit te gaan van de "soms vertwijfelde uitspraak van vakbondsleden" die de redaktie citeert: "hadden we maar een eigen partij?". Ik denk dat strijdbare vakbondsleden die zich verzetten tegen de markt-ideologie, tegen vroegere 'natuurlijke bondgenoten' en tegen een groot deel van hun eigen bestuurders, inderdaad heel hard 'een eigen partij' nodig hebben om hun strijd binnen en buiten de vakbeweging te versterken.
De diskussie zou dan mijns inziens moeten gaan over wat die strijdbare vakbondsleden daar zelf aan zouden kunnen en moeten doen. Allemaal lid worden van de PvdA om deze partij weer richting klassieke sociaal-demokratie om te vormen? Allemaal lid worden van GroenLinks, de SP of de SAP? Of vanuit de vakbeweging het initiatief nemen tot de oprichting van een 'nieuwe arbeid(st)erspartij' die zich - samen met strijdbare delen van de vakbeweging - verzet tegen het neo-liberalisme, tegen de afbraak van de verzorgingsstaat en die solidair vecht voor een humane samenleving?
Het antwoord op deze vragen is verre van eenvoudig. Maar het kan een goed begin zijn van een vruchtbare diskussie en een gezamenlijke politieke aktiviteit.
Rob Gerretsen (lid AbvaKabo)
Twijfelachtig
Strijdbaarheid is zeker nodig binnen de vakbeweging. Het zorgt ervoor dat de vakbeweging en 'de politiek' beweegt. Het kan bepalend zijn voor de verhoudingen op de werkvloer. Het is bovendien bepalend voor de verhoudingen aan de onderhandelingstafel.
Het ontbreekt vakbonden echter doorgaans aan een goede positie in bedrijf of sektor. Roepen dat de vakbeweging strijdbaarder moet worden, vind ik daarom wel eens te hoog gegrepen en eigenlijk twijfelachtig. Met strijdbaarheid wordt dan kennelijk gedoeld op bedrijven waar vakbonden van oudsher een positie hebben. Maar nogmaals, in veel bedrijven is die positie bescheiden, of feitelijk zelfs helemaal niet aanwezig. Kennisnemen van wat er in een dergelijk bedrijf werkelijk gebeurt en waaraan leden, en veel meer potentiële leden, behoefte hebben, komt dan op de eerste plaats.
Kleine bedrijven
In bedrijven waar één tot tien mensen werken, kijken werknemers met angst, maar ook soms met enige humor naar een nieuwsgierige vakbondsbestuurder. We spreken dan wel over honderdduizenden werknemers. Gegevens over hoe de arbeidsverhoudingen in dergelijke bedrijven geregeld zijn, worden - naar mijn mening - mondjesmaat door vakbonden verzameld. Een kreatieve en andersoortige benadering van werknemers moet daar het uitgangspunt zijn. In het streven daar een vakbondspositie te ontwikkelen, lijkt 'meedenken' met de kleinere werkgevers toch geen verkeerde gedachte.
Dergelijk vakbondswerk, nu nog vaak vrijblijvend georganiseerd in kampanjes, kosten vakbonden veel inspanning en geld. De kans dat het lukt op eigen houtje is dan ook zeer gering. Bundeling van krachten is daarom zeer gewenst. FNV KIEM is daar een voorbeeld van. Als bonden in de huidige fusiebesprekingen op dit soort terreinen afspraken maken, mag dat veelbelovend genoemd worden. De vakbond moet breder en meer naar de onbekende, ongeorganiseerde sektoren. Dat is goed voor de solidariteit en de strijdbaarheid. 'De politiek' kan dan ook wellicht weer wat van de vakbeweging verwachten.
Roei Berghuis (bestuurder Druk en Papier FNV)
Om de politiek kun je niet heen
Iedereen die aktief is in de vakbeweging, heeft zich de vraag van Solidariteit al wel eens gesteld. Daarom is het geen nieuwe vraag, maar wel één die met Paars aan de macht vaker aan de orde is. Met Paars lijkt het einde van de Rode Familie definitief in zicht. Je leest nog wel eens wat over een vakbondsvleugel in de PvdA, maar wat stelt dat in de praktijk voor? Het is logies dat kaderleden zich afvragen wat ze nog met de politiek te schaften hebben. Vaak hebben ze wel wat belangrijkers te doen. De grote partijen lijken één pot nat en de kleine te klein.
Toch is het niet alleen nuttig, maar zelfs noodzakelijk ons met politiek bezig te houden. Ook als we dat niet doen, houdt de politiek zich wel degelijk met ons bezig. Je kunt bijvoorbeeld als kaderlid in de weer zijn met je eigen vakbondsgroep of OR om de positie van uitzendkrachten te regelen, te zorgen voor fatsoenlijke werktijden of voor beginnende kollegaas een fatsoenlijk loon. Stel dat dit lukt, dan kun je de volgende dag in de file op de radio horen dat Den Haag de regels veranderd heeft. Konvergeren met Europa, europese kriteria of zo iets. Geen ekonoom kan uitleggen waarom het net die kriteria moeten zijn en niet andere.
Het feit dat de FNV-leiding zich wil ontdoen van haar beginselen, wijst erop dat zij het heeft opgegeven zelf een stempel te zetten op de maatschappij en dus op de politiek. Wat overblijft, is rondwroeten in de marges van de vrije markt. Niks bewuste maatschappij-verandering, laat dat maar gebeuren door de blinde krachten van de markt. Bondsleden mogen dan nog meedenken hoe de FNV-verzekeringen aan de man of vrouw gebracht kunnen worden.
Het verwijt van 'rechts' dat de vakbeweging met haar optreden mensen uitsluit van het arbeidsproces, kan zo langzamerhand (op andere gronden, dat wel) door 'links' gemaakt worden. Een vakbond die zich beperkt tot deelterreinen en direkte belangenbehartiging sluit uiteindelijk grote groepen mensen uit.
Internationaal
Oplossingen zijn niet gemakkelijk te vinden. Als onderdeel van een internationale organisatie (de Vierde Internationale) ligt het voor de hand dat de SAP ook kijkt hoe vakbondsmensen elders omgaan met het probleem dat de traditionele politieke partijen niet meer willen luisteren. Een idee dat in een aantal landen naar boven is gekomen, is de oprichting doorvakbonden en/of vakbondsmensen van een nieuwe partij die wel uitgaat van de belangen van werkne(e)m(st)ers.
In Engeland heeft Arthur Scargill de konklusie getrokken dat het met de Labour Party niets meer wordt en dat vakbondsmensen zich met politiek moeten blijven bemoeien. Daarom hebben vakbondsleden een nieuwe partij opgericht: de Socialist Labour Party. In de VS bestaat al langer de idee dat een vakbond meer moet zijn dan een aanhangwagen van de Demokraten. Daarom hebben afgelopen juni 1.500 vakbondsleden een nieuwe partij gevormd: Labour Party. Ook in Frankrijk speelt deze diskussie. De stakingen van vorig jaar waren massaler dan die van mei 1968. En de vraag is daar: hoe aan die beweging een politieke vertaling gegeven kan worden.
In ieder land is de diskussie - en zeker de uitwerking - anders, maar het is belangrijk internationaal te denken. Niet alleen om van elkaar te leren, maar ook om elkaar te kunnen steunen. Bijvoorbeeld in de strijd tegen een a-sociaal Europa.
Rienke Schutte (lid IB FNV en SAP)
Internationale samenwerking
Ik denk dat we ons over de 'nationale politiek' beter niet te veel illusies kunnen maken. En dan bedoel ik niet eens zo zeer de omarming van het neo-liberale denken door de grote meerderheid van de politieke partijen.
Belangrijker is dat de speelruimte van de nationale politiek snel afneemt. Nationale regeringen hebben steeds minder macht tegenover multinationale ondernemingen en kapitaalsbelangen. Elke poging tot eigen beleid leidt direkt tot - de dreiging met - wegvluchtend kapitaal. Je zou ook kunnen zeggen: waar de markt regeert, regeren niet langer de demokraties gekozen organen. Natuurlijk is deze vrijheid van het kapitaal om te gaan en te staan waar het wil, bewust gekreëerd. Maar helaas zijn alle nationale pogingen om die vrijheid te beperken tot nu toe op een fiasko uitgelopen. De wereldmarkt en het internationale kapitaal zijn gewoon te sterk gebleken. Voor enige tegenmacht heb je toch minstens het nivo van bijvoorbeeld Europa nodig.
Wil je iets veranderen in deze wereld, dan is het daarom beter je niet blind te staren op de nationale politiek en haar holle pretenties. Ik zie meer in internationale samenwerking en aktie. Het is het overdenken waard dat bijvoorbeeld een Brent-Spar-aktie een - klein - sukses heeft behaald waar zo iets op nationaal nivo onhaalbaar bleek. Ik vraag me af wat je zou kunnen bereiken als er bijvoorbeeld overal in Europa tegelijk een hongerstaking tegen het migratiebeleid zou plaatsvinden. Vermoedelijk in elk geval meer dan via de nederlandse 'politiek'.
Jan Cartier (medewerker van TIE, Transnationals Information Exchange)
Buitenparlementaire druk
Mijn eerste reaktie bij jullie vraag over wat de vakbeweging (nog) kan verwachten van 'de politiek' was: Dat weet toch iedereen? Narigheid!
Wie, zoals de redaktie van Solidariteit, kiest voor solidariteit en een strijdbare koers van. de vakbeweging, kiest onder kapitalistiese produktieverhoudingen voor behartiging van de belangen van mensen die voor hun inkomen afhankelijk zijn van werk (volgens de NCPN: de arbeidersklasse in de ruimste zin van het woord). Wat de politieke machtsverhoudingen betreft, heeft onder andere Prinsjesdag opnieuw bewezen dat de huidige, regerende partijen hun bezuinigingsbeleid op voorzieningen en levensstandaard van de arbeidersklasse met vaste tred voortzetten. Eén van de resultaten van dit beleid publiceert Solidariteit regelmatig: winsten die met fabelachtige percentages stijgen. De tegenstelling tussen kapitaal en arbeid, waarbij regerende partijen het kapitaal en de stinkend rijke elite steunen (voordelen voor bedrijven, miljonairs), is aktueler dan ooit.
Kapitalisme ten top!
Nieuw in deze is de eensgezindheid van de paarse koalitie onder aanvoering van PvdA-er Kok, voormalig vakbondsbons. Met dit volksvijandige beleid begeeft de PvdA zich op voet van oorlog met de eigen leden, de organisaties van de arbeidersklasse en is de historiese verbinding met de basis van de vakbeweging, FNV, verbroken! Een ontwikkeling die zich internationaal voordoet. Onder het mom van demokratie - let wel, de demokratie van het kapitaal - worden sociaal getinte of naar socialisme ruikende bewegingen en partijen met alle beschikbare middelen - desnoods met geweld - om zeep geholpen.
Initiatieven
Deze veranderde politieke (machts)verhoudingen werken natuurlijk ook door in het beleid van de vakorganisaties. In het thema van Solidariteit lijkt het te gaan om 'de kip of het ei', terwijl het volgens mij gaat om initiatieven. Binnen de huidige politieke verhoudingen richt de NCPN zich principieel op buitenparlementaire drukmiddelen. Dat dit resultaat kan hebben, blijkt onder andere uit de eerste staking van de Thuiszorg in Enschede/Haaksbergen. De AbvaKabo nam als enige bond het initiatief. Wij hebben grote bewondering voor de moed en het enthousiasme van de stakers - die we gesteund hebben - want ook zij betwijfelden of 'de politiek' er zich iets van zou aantrekken. Na een staking van twee dagdelen waren de dreigende ontslagen van de baan en uiteindelijk heeft de regering toch geld op tafel gelegd! Dit is slechts één voorbeeld, maar er zijn er nog vele, zowel binnen als buiten de bonden. Vandaar onze ondersteuning van buitenparlementair verzet om verbeteringen af te dwingen die je via 'normale' weg onder het kapitalisme niet krijgt.
Corry Westgeest (Politiek sekretaris NCPN, afdeling Twente)
Nieuw europees elan
Een reaktie van een lezer, van 1968 tot 1993 FNV- distriktsbestuurder, op een uitdagende vraag van de redaktie van Solidariteit.
Allereerst een paar andere vragen, namelijk over de aktuele strijdpunten van de vakbeweging zelf. Hoe breed wil de vakbeweging (nog) blijven? Zijn er buiten de arbeidsvoorwaarden en sociale zekerheid nog onderwerpen waarvoor de aktiekracht in beweging wordt gebracht? Uitgaande van een smaller wordende vakbeweging: welke aktiemiddelen blijven aktueel, wordt de aktie gereduceerd tot het schrijven van een boze brief aan de politieke partijen in het parlement? Of is de vakbeweging nog steeds bereid en in staat desnoods duizenden vakbondsleden te mobiliseren tot aktie?
Duidelijk was en is dat politieke partijen bij beleidsvoornemens altijd inschattingen maken van het te verwachten maatschappelijk verzet. Dat is te zien bij de sloopplannen van de WAO, Ziektewet, herstrukturering sociale zekerheid, pensioenvoorzieningen enzovoort. Als 'de politiek' signalen opvangt dat de strijdbaarheid bij de vakbeweging slechts matig is of dat er onderlinge verdeeldheid bestaat, dan zijn wettelijke veranderingen snel doorgevoerd!
Uitsluiting
Voor mij blijft de centrale vraag: voor welke voorzieningen op het terrein van werken, wonen en leven blijft kollektieve bescherming dringend geboden om te voorkomen dat grote groepen mensen van het vrije spel van de markt giganties de dupe worden. De sociaal-demokratie had hierover zeer nadrukkelijke opvattingen, zowel bij enkele politieke partijen als grote delen van de vakbeweging. En nu? Onder het mom van de 'nieuwe tijden', eigentijdse wensen van de achterban die niet meer zou kiezen voor aktie, en niet te vergeten de internationalisering, wordt uitsluitend gekoerst op het 'grote kunnen' van het individu en worden velen aan hun lot van onvermogen overgelaten. Nu al moeten tal van maatschappelijke reparaties plaatsvinden om bijvoorbeeld mensen die diep onder het sociaal minimum zijn gezakt, weer enigszins tegemoet te komen. Sinds de vele maatregelen van de jaren tachtig zijn belangrijke voorzieningen als de gezondheidszorg niet meer toegankelijk voor grote groepen mensen. Zo ook: sport, vakantie en sociaal-kulturele aktiviteiten. Een stille vorm van uitsluiting.
Ik hoop op een nieuw europees elan, gevoed door de sociaal-demokratie, als herkenbare tegenhanger voor het identiteitsverlies ten behoeve van de hippe vrije markt.
Toon Beijes (lid AbvaKabo)
De bond, dat zijn de leden
De vraagstelling van de redaktie van Solidariteit roept bij mij onmiddellijk een wedervraag op. Wie of wat is de vakbeweging? Het onmiddellijke antwoord luidt: De vakbond, dat zijn de leden.
En dat is geen open deur. Ook niet voor "degenen die het beginsel van solidariteit willen kombineren met een strijdbare koers". Want de werkelijke kracht van de vakbeweging kan zich pas ontplooien als de leden zelf het heft in handen nemen. En dat betekent naar mijn idee dat er duidelijk afscheid genomen moet worden van iedere illusie-politiek. Namelijk illusies over 'de politiek', parlementaire oppositiepartijen en vakbondbestuurders; illusies misschien wel over jezelf als 'krities/aktief vakbondslid'.
Alleen al om ons als werkenden te verdedigen tegen alle aanvallen op arbeidsvoorwaarden, levenspeil en demokratiese rechten, moeten we in de eerste plaats op onze eigen georganiseerde kracht vertrouwen. Want we hebben in de vakbeweging te maken met bestuurders die het tot hun taak rekenen als 'deskundige' begeleiders op te treden bij reorganisatieprocessen, waarvan het doel uitsluitend rendementsverbetering is.
Je kunt als vakbondsleden, met je kollegaas op het werk zelf de samenwerking met kollegaas uit andere sektoren (ook internationaal) organiseren. En dat begint dicht bij huis: in vakbondsverband ervoor knokken gezamenlijke eisen op te stellen die onze positie verbeteren, te bespreken hoe je zoveel mogelijk kollegaas daarvoor kan winnen en te bepalen wat voor soort akties nodig zijn en hoe en wanneer je die organiseert. Sukses in de (vakbonds)strijd is niet alleen afhankelijk van eisen die de moeite waard zijn om voor te vechten en dat zijn dus eisen die ten koste gaan van de winsten. Sukses is vooral afhankelijk van de (vakbonds)macht die werkenden in die strijd op kunnen bouwen.
Partij van de werkende bevolking
En dan 'de politiek'. Ook die begint dicht bij huis. Want de ideologie van de vrije markt en het konkurrentie-principe wordt ook binnen de vakbond aan ons opgedrongen. In de diskussie over politieke alternatieven kom je niet veel verder zonder deze kapitalistiese logika aan te vechten. En juist de 'moderne' sociaal-demokratie blijkt de ideale uitvoerder te zijn van een regeringsbeleid dat volledig wordt afgestemd op de belangen van een handvol grote monopolie-bedrijven.
Het alternatief is niet een 'ouderwetse' sociaal-demokratiese partij om de ergste verslechteringen tegen te houden. Als je meer wilt dan 'de vrije loop van de markt begrenzen', zul je ook zelf het politieke alternatief op moeten bouwen. Daarom kun je ook niet de diskussie uit de weg gaan over het alternatief voor deze maatschappij-inrichting, waarbij alles en iedereen ondergeschikt wordt gemaakt aan winst, winst en nog eens winst.
Voor dat alternatief heb je inderdaad een eigen partij van de werkende bevolking nodig die het perspektief op een andere maatschappij - die hard nodig en ook mogelijk is - kan aangeven. Een partij, waarmee de verbrokkelde strijd tegen alle verslechteringen op het gebied van onderwijs, gezondheidszorg, oudedagsvoorzieningen - de strijd voor verbeteringen van arbeidsvoorwaarden, levensomstandigheden, demokratiese rechten - vooruit gebracht kan worden. Een Partij, waarmee de werkenden en werklozen - verenigd - hun eigen politieke macht kunnen ontwikkelen. Een partij die in de dagelijkse strijd tegelijkertijd laat zien wat dat alternatief, het echte socialisme, inhoudt. En er wordt aan zo'n soort partij gewerkt, kleinschalig of niet, ook in Nederland.
Om mee te werken aan de totstandkoming van dit politieke alternatief, heb ik me aangesloten bij De Rode Morgen. Ook, omdat de inbreng van De Rode Morgen van levensbelang is voor het voortbestaan van de vakbeweging als zodanig.
Jane Possel (lid Druk en Papier FNV en De Rode Morgen)
Opland (103 kb)
Kafak (25 kb)
foto Chris Pennarts (137 kb)