Flexibilisering, op maat van de produktie

Als de dienst het toelaat

"Beste leden, met veel genoegen leggen wij u het onderhandelingsresultaat voor. Het is gelukt, de 36-urige werkweek is een feit (applaus). Althans de normweek van 36 uur. Dat betekent dat de feitelijke werkweek kan variëren van 30 tot 45 uur (gemompel). Bij het vaststellen van de roosters wordt rekening gehouden met uw wensen (applaus). Althans als de dienst het toelaat (gemompel).
Dit mooie resultaat moet natuurlijk betaald worden, wij hebben gekozen voor de toeslag tussen zeven uur 's morgens en negen uur 's avonds. Die vervalt (stilte). De toeslag voor werken op zaterdag en zondag blijft uiteraard bestaan (licht applaus). Zij het dat er een kwart afgaat (gemompel).
Beste leden, na zwaar en moeizaam onderhandelen zijn wij er trots op eindelijk de lang verwachte atv binnen te hebben. Wij leggen dan ook het resultaat met een positief advies aan u voor (stilte)."

EEN VERZONNEN verslag van een ledenvergadering, maar wel uit het vakbondsleven gegrepen. Neem de CAO's van Akzo Nobel (19.000 werkne(e)m(st)ers, norm-week 36 uur), bankwezen (106.000; 36) en Koninklijke PTT Nederland, KPN (93.000; 37). De arbeidstijd is verkort, maar dan wel in de vorm van de gemiddelde arbeidsduur per week op jaarbasis.

Variabele produktie

Deze kombinatie van arbeidstijdverkorting en flexibilisering wordt langzamerhand gemeengoed. De Industriebond FNV noemt het vari-tijd en sluit zo aan bij de opvattingen van de werkgeversverenigingen. Dit heeft tot een 'werkbare overeenkomst' geleid, waarmee twee vliegen in één klap worden geslagen. De schommelingen in de produktie worden opgevangen en de werknemers bevrijd van het 'kollektieve keurslijf' van vaste werktijden. Door 'maatwerk' zouden individuele voorkeuren gehonoreerd kunnen worden. Een merkwaardige redenering, als de ruimte voor die voorkeuren bepaald wordt door de variatie in de produktie. Dat is kennelijk wat de werkgevers bedoelen met de titel van de nota waarover de Industriebond zo enthousiast is: "Greep op werktijden".
In deze slag om de tijd is de overheid bepaald niet teruggetreden. Zij heeft ook zo haar opvattingen over die individualiseringstrend en is met een nieuwe Arbeidstijdenwet gekomen die werkdagen van tien uur toelaat.

Na 'overleg'

De normweek blijkt het ei van Columbus. Weer een prachtig voorbeeld van een 'win-win-situatie'. Henk Krul, CAO-koördinator van de Industriebond FNV geeft daaraan de volgende uitleg: 'Geen btv zonder atv. De werkgevers willen btv, bedrijfstijdverlenging en wij willen atv, arbeidstijdverkorting.' Wie 'a' zegt, moet immers 'b' zeggen.
De normweek is een jaargemiddelde. Per periode wordt de feitelijke duur van de arbeidsweek geroosterd volgens het verwachte werkaanbod. Bij Akzo Nobel is de ondergrens 32 en de bovengrens 45 uur. Bij KPN loopt de variatie van 30 naar 45 uur. In het bankbedrijf kan 'in principe' alleen naar boven van de normweek afgeweken worden. Deze bekende armslag houdt in dat er een afwijking mogelijk is tot 32 uur in tijden van reorganisaties. Het individuele maatwerk bij de banken komt tot stand na 'overleg' met de direkte chef.

Prijskaartje

De 'werkbare overeenstemming' over de koppeling van flexibilisering en arbeidstijdverkorting biedt de werkgever dus ruime mogelijkheden tot bedrijfstijdverlenging. Dat betekent dat wat vroeger onregelmatig was, nu regelmaat wordt. Daarmee komen toeslagen voor overwerk of inkonveniënte werktijden op de tocht te staan, ze verdwijnen of worden verlaagd. Aan de zo bejubelde individuele voorkeuren van werknemers hangt dus een prijskaartje. Letterlijk, maar ook in de vorm van 'oproepkracht in vaste dienst'. De werkgever kontroleert het werkaanbod en daarmee de beschikbaarheid van de werknemers. Eerst één avond in de week, daarna meerdere avonden. Eerst de zaterdagmorgen, daarna de zondag. Onteigening van de tijd noemden ze dat vroeger. Zo worden belangrijke stappen gezet naar een 24-uurs ekonomie.
Moeten we nou echt geloven in de individuele noodzaak om 's nachts om drie uur een hypotheek of een doorlopend krediet af te sluiten? Is de klant pas koning als hij 's morgens om half zes de zo fel begeerde postzegel van vijf cent kan aanschaffen?
Bij Akzo Nobel, de banken en KPN is al gebleken dat het de bondsbestuurders erg veel moeite kost de leden te overtuigen van de geneugten van de geflexibiliseerde arbeidsweek. Het beoogde maatwerk geschiedt op de maat van de bedrijfstijd. De werkloosheid blijft hardnekkig; stress wordt een kenmerk van het dagelijkse werk; wat als een 'normaal' levensritme voelt, wordt omgeschoffeld en als je vriend of vriendin ook werkt, zal je voor een afspraak de agendaas moeten trekken of elkaar oppiepen. Wat is er mis met een dag die bestaat uit een derde deel werken, een derde deel rusten en een derde deel voor zorgtaken, ontplooiing en ontspanning? Deze 'oude' wijsheid heeft niets aan kracht verloren. Zaak is dan wel dat de arbeidstijdverkorting ontkoppeld wordt van de flexibilisering van de lengte van de arbeidsweek.

Lex Wobma