De nieuwe Wet Werk en Bijstand

Een prikkel tot armoede

De regering Balkenende/Zalm heeft 2 september van dit jaar een nieuwe wet door de Tweede Kamer geloodst: Wet Werk en Bijstand (WWB). PvdA, Groen Links, SP en Christen Unie stemden tegen deze wet die door actievoerende vakbondsleden al tot Wet Water en Brood is omgedoopt. Dat is niet vreemd, want het wordt niet alleen moeilijker een bijstandsuitkering te krijgen en te behouden, ze gaat ook omlaag. Bovendien komt er een veel grotere dwang om te solliciteren en een laagbetaalde, slechte baan te accepteren. Tenslotte is de wet een aanval op de gesubsidieerde arbeid zoals die nu nog bestaat.

Heel veel discussie was er niet in de Kamer. Wel gesteggel. Over de verdeling van de gelden naar de gemeenten, na aftrek van zware bezuinigingen. Over het mogen bijverdienen in de bijstand, de zogeheten vrijlatingsregeling. Over de sollicitatieplicht voor alleenstaande ouders met kleine kinderen, in een situatie van te weinig en veel te dure kinderopvang. Over de vraag in hoeverre de gemeenten straks verplicht worden om reïntegratie van werklozen uit te besteden, in de wetenschap dat commerciële reïntegratiebedrijven eerst de makkelijke klanten aan werk proberen te helpen. De komende drie jaar zijn overigens de gemeenten niet verplicht om bij de gesubsidieerde arbeid 80 procent van de reïntegratie uit te besteden aan 'marktpartijen'. Op termijn komt er een volledig vrij reïntegratiebudget en krijgt iedere uitkeringsgerechtigde een reïntegratieplicht die in de eerste plaats gericht zal zijn op regulier betaalde arbeid.

Dat alle categoriale bijstand (bijzondere bijstand aan groepen) wordt afgeschaft, leidde tot weinig parlementaire ophef. De bijzondere bijstand mag alleen nog individueel worden toegepast en het budget gaat sterk omlaag. Zonder meer verontrustend, omdat uit tal van armoedeonderzoeken blijkt dat het sociaal minimum van de bijstand absoluut te laag is om fatsoenlijk van rond te kunnen komen.

Dertigduizend banen weg

De WWB houdt in dat huidige wetgeving vervalt. De Algemene bijstandswet (Abw), de Wet Inschakeling Werkzoekenden (WIW), het Besluit In- en Doorstroombanen (ID-banen, de oude Melkertbanen) en, naast een aantal andere, de IOAW die oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werknemers aangaat. Dat deze laatste verdwijnt, heeft grote gevolgen - zeker na het schrappen van de vervolguitkering - omdat er andere regels gaan gelden over de vrijstelling van vermogen. Nu kent deze wet slechts een beperkte vermogenstoets.

De WWB wordt, als het aan staatssecretaris Rutte ligt, op 1 januari 2004 van kracht. Ze houdt een grondige reorganisatie in van de bijstand en de gesubsidieerde arbeid en gaat gepaard met grote bezuinigingen. Er is een stroom van kritiek losgekomen, onder andere van de vakbeweging en gemeenten. Samen met andere maatregelen van Balkenende/Zalm, zo verwacht ABVAKABO FNV, gaan 30.000 banen in de gesubsidieerde sector verloren.

Om de overige gevolgen te kunnen overzien, is het van belang niet alleen naar de wet zelf te kijken. Want ook de WW en de WAO liggen op de schop. Als de werkloosheid met sprongen stijgt en het veel moeilijker wordt om in de WW, WAO of Bijstand te komen of een gesubsidieerde baan te krijgen, en als ook nog eens de sollicitatieplicht wordt uitgebreid, dan zullen meer mensen tot armoede vervallen en gedwongen worden op zoek te gaan naar slechte banen. De eerste slachtoffers zullen de zwakkeren op de arbeidsmarkt zijn: mensen met een lage opleiding en weinig werkervaring, ouderen, langdurig werklozen of de zogeheten NUG'ers (mensen die niet in aanmerking komen voor een uitkering).

Veel kritiek heeft de afschaffing van het al eerder uitgeholde begrip 'passende arbeid' opgeroepen. Daardoor kunnen mensen gedwongen worden 'algemeen geaccepteerde arbeid' te verrichten. Volgens de Memorie van Toelichting bij het wetsvoorstel betekent dit "dat er geen nadere voorwaarden worden gesteld aan aard en omvang van het werk en evenmin aan de aansluiting van het werk bij de opleiding en ervaring van betrokkene". Het is nog even onduidelijk of prostitutie daar ook onder valt.

Schadelastbedrijf

De WWB maakt deel uit van het neoliberale offensief dat al jaren aan de gang is en waar Balkenende/Zalm graag een schepje bovenop doet. De omvangrijke bezuinigingen en asociale maatregelen zullen misschien leiden tot een kleiner financieringstekort, maar zeker tot sociale kaalslag, hogere werkloosheid en afbraak van voorzieningen en rechten. Volgens de econoom Geert Reuten (Grenzeloos, juli/augustus 2003) is de onttakeling van de georganiseerde solidariteit het meest typerend voor dit kabinet. Ook NRC Handelsblad (30 augustus 2003) concludeert dat "de bijstandshervorming product is van een mentaliteitsverandering in Nederland, waarbij solidariteit niet meer vanzelfsprekend is".

Niet bereid tot solidaire en sociale oplossingen voor de recessie, kiest deze regering voor een verdere aanval op verworven rechten en het murw maken van mensen. Dit gebeurt door de decentralisering naar de 489 gemeenten van de uitvoering en de financiering van zowel de bijstand als de gesubsidieerde arbeid en de reïntegratie van werklozen. Eerder was dat al het geval met een deel van de sociale zekerheid. De gemeenten krijgen één budget - een werkdeel of reïntegratiebudget en een inkomensdeel of bijstandsbudget - waarvoor ze dan verder zelf verantwoordelijk zijn. Bijstandsuitkeringen kunnen in de nieuwe constructie niet meer bij het rijk gedeclareerd worden, terwijl op dit moment de centrale overheid 75 procent van iedere verstrekte uitkering betaalt. Tegelijkertijd worden de gemeenten geconfronteerd met grote bezuinigingen. Financiële prikkels worden het leidende principe en de gemeenten gaan die prikkels doorgeven aan de mensen die aanspraak maken op de bijstand of die al een uitkering hebben. Daarbij worden sociale diensten als 'schadelastbedrijf' ingericht. Geen wonder dat de Amsterdamse wethouder Oudkerk zegt dat hij volgend jaar ondernemer wordt. Voor de komende jaren heeft hij al miljoenen aan bezuinigingen ingeboekt.

Ook 'technisch' wordt de wet- en regelgeving veranderd. De decentralisatie naar de gemeenten zal waarschijnlijk niet leiden tot meer werk en minder regels, maar tot minder werk en meer regels. Daarbij zal in de praktijk een grote rechtsongelijkheid ontstaan tussen inwoners van verschillende gemeenten.

Busje komt zo

De gemeente Amsterdam is zo brutaal geweest om een voorschot te nemen op de nieuwe wet met een serie repressieve en asociale maatregelen, zowel op het vlak van de bijstand als van de gesubsidieerde arbeid. Dit is ook een voorbeeld van de willekeur die gaat ontstaan als de gemeenten volledig verantwoordelijk worden voor de uitvoering van de WWB, dus zonder veel landelijke regelgeving en in een situatie van sterke bezuinigingen. Vorig jaar werd nog hard gewerkt om zoveel mogelijk mensen op een WIW-baan aan te nemen. Dit jaar is dat gestopt. PvdA'er Oudkerk kondigde in het voorjaar voor een grote groep ideële instellingen ingrijpende bezuinigingen aan die velen in de gesubsidieerde sector hun baan zouden kosten. De gemeenteraad heeft daar voorlopig een stokje voor gestoken. Vorig jaar was Balkenende al met bezuinigingen op de gesubsidieerde arbeid en de loonkostensubsidies gekomen. De vakbeweging sloot toen een Convenant Gesubsidieerde Arbeid met de regering en als gevolg daarvan zouden zo'n 10.000 gesubsidieerde banen 'gewit' moeten worden, dat wil zeggen omgezet in regulier werk. Gedwongen ontslagen zouden uitblijven. Daar komt erg weinig van terecht. Mensen dreigen rondgepompt te worden van de bijstand naar slecht werk en weer terug. In Amsterdam zitten nu al 45.000 mensen in de bijstand.

Deze zomer beweerde Oudkerk dat voor werklozen een gesubsidieerde WIW-baan tegen het minimumloon toch wel erg riant was en dat ze beter eerst drie of zes maanden met behoud van uitkering op een stage neergezet konden worden. Toen de FNV en sommige linkse politici daar bezwaar tegen maakten, bleek dat zelfs voor de regering te gortig. Stages met behoud van uitkering kunnen in principe wel, maar dan mag het niet op werk lijken en dus ook niet op een WIW-baan. Anders kunnen mensen naar de rechter stappen en een arbeidscontract en minimumloon opeisen.

De laatste maatregel van de gemeente Amsterdam is om binnenkort mensen die een bijstandsuitkering aanvragen deze de eerste twee maanden niet te geven, wanneer ze een paar euro hebben gespaard voor hun huur, water en brood. Aan het werk zullen ze en moeten ze. Niks geen passende arbeid meer. Het busje komt voorrijden om je naar je nieuwe werk te brengen, als dat tenminste ergens te vinden is. We gaan aardig in de richting van de jaren dertig. Dat blijkt ook uit andere cijfers, bijvoorbeeld dat ruim één op de tien huurders in de grote steden kampt met huurachterstand en dat het aantal huisuitzettingen stijgt, ook van gezinnen. Het onafhankelijke instituut Nibud stelt dat sociale uitsluiting dreigt, vooral voor gezinnen met kinderen. De Alliantie voor sociale rechtvaardigheid rekent nu al met 1,5 miljoen armen in Nederland, waaronder 354.000 kinderen.

Tijd voor atv

Vakbonden hebben weliswaar scherpe kritiek geuit op de regeringsplannen en ook op de WWB, maar dat is niet genoeg. Ze zouden samen met anderen direct massaal verzet moeten organiseren. De ABVAKABO FNV stelde al in augustus voor om in oktober tot een landelijke staking te komen. FNV Bouw voelde daar ook voor, maar de twee bonden werden teruggefloten door de rest van de FNV die liever eerst nog eens argumenten wilde wisselen. Hoe dat te rijmen valt met de uitspraak "we moeten laten zien dat we een machtsfactor zijn", vertelt De Waal er niet bij. Terpstra van het CNV wilde op voorhand van alles inleveren, tot ergernis van zijn ambtenarenbond. Rond Prinsjesdag bekoelden de verhoudingen, maar FNV en CNV lijken nog steeds te hopen op de verschijning van het sociale gezicht van het CDA.

Beter is het in deze tijd van snel oplopende werkloosheid, van werkdruk en stress de oude eis uit de kast te halen van algemene arbeidstijdverkorting met behoud van loon en volledige herbezetting. En een einde te maken aan het vele overwerk.

Rob Gerretsen
(ABVAKABO FNV)

Illustratie III: Cyprian Koscielniak (25 kb)