welkom
edities
inhoud

Kwaliteit van de binnenlucht in de Derde Wereld

Een ongekend probleem

In Solidariteit besteden we regelmatig aandacht aan arbeidsomstandigheden. Ook aan die in de Derde Wereld. Waar we nog niet op ingingen, zijn de arbeidsomstandigheden van het onbetaalde werk in de keuken. "En precies op die plek ligt een enorm probleem", vertelt Atze Boerstra die zich in het 'binnenmilieu' gespecialiseerd heeft.

Met de kwaliteit van de binnenlucht (IAQ: Indoor Air Quality) in veel huizen is het zonder meer slecht gesteld. Atze: "Lucht binnen zal nooit schoner zijn dan lucht buiten en als er dan op hout of kolen gekookt wordt, kan die lucht binnen tien keer zo vervuild zijn dan wat wij in Nederland nog acceptabel vinden in werkplaatsen en industrie."

Dodelijk

Atze is in het onderwerp geïnteresseerd geraakt tijdens internationale congressen over de kwaliteit van het binnenmilieu. Hij volgt die beroepsmatig en twee jaar geleden raakte hij verzeild in een workshop over het binnenmilieu in de Derde Wereld. "Daar sprak Kirk Smith uit de Verenigde Staten. Het werd me duidelijk dat het gaat om een heel ernstig probleem en ik vraag me wel eens af of de verhoudingen niet een beetje zoek zijn. We zijn dan met vele wetenschappers en professionals jaren bezig met een stofje x, y of z, dat een tiental mensen in kantoren prikkelende ogen bezorgt, en aan dit probleem doet niemand iets. Terwijl alleen al in India honderdduizenden per jaar aan die vervuiling sterven."

Uit wetenschappelijk onderzoek valt af te leiden dat het misschien wel over een paar miljoen doden per jaar gaat. Dit is ongeveer evenveel als het aantal doden door bedrijfsongevallen en dat is weer ongeveer hetzelfde als het aantal verkeersdoden in de wereld. Het gaat op wereldschaal om twee procent van het totale aantal 'prematury deaths' (voortijdige sterfgevallen). (Of je voortijdig dood bent hangt overigens af van de gemiddelde levensverwachting, zo ben je in India voortijdig gestorven als je de 62 jaar niet haalt en in Nederland ligt de grens op 78 jaar.)

"Binnenluchtvervuiling wordt vaak onderschat in vergelijking met luchtverontreiniging buiten. Bij het koken met behulp van vaste brandstoffen, kun je concentraties van schadelijke stoffen krijgen die een factor tien boven de in Nederland geldende Mac waarde liggen. Een klein kind in India dat de hele dag thuis bij zijn of haar moeder is, kan tien keer zoveel stof in de zich ontwikkelende longen krijgen als een fabrieksarbeider die de hele dag bij Corus in IJmuiden rondloopt." (Mac waarde: de maximaal aanvaardbare concentratie die op de werkvloer wordt gehanteerd en waarboven het niet meer gezond is om te werken. Nummer 44 van Solidariteit, april 1997, is bijna geheel aan deze Mac waarde gewijd.)

Naast het gezondheidsprobleem speelt de ontbossing een funeste rol. Waar eerst een half uur per dag voldoende was om het benodigde hout te verzamelen, is nu misschien wel drie uur en in de nabije toekomst zes uur per dag nodig om aan brandhout te komen. Voor de vrouwen betekent dit een steeds zwaardere belasting en als kinderen hout moeten halen, kunnen ze nauwelijks naar school.

Meer aandacht

Er komt wel meer belangstelling voor het probleem. "Dat zie je op die congressen en dat merk je aan de groeiende aandacht van de Wereldbank. Waarom ze dat doen, weet ik niet. Ik ben daarin vrij pragmatisch, als je kunt mee surfen om zo het probleem onder de aandacht te krijgen, moet je dat niet laten. De Wereldbank stopt er geld in door bijvoorbeeld een dertigtal mensen, voornamelijk wetenschappers, uit Derde Wereldlanden naar de conferenties te halen. Op de meest recente conferentie waren in totaal 1.100 mensen aanwezig. Dat is een stap vooruit. Het is een probleem dat speelt in de Derde Wereld en ik had daar voor nooit iemand uit de Derde Wereld op zo'n congres gezien. Ruim de helft van de aanwezigen zijn wetenschappers met daarnaast professionals, politici, ambtenaren en enkele juristen. Vakbonden heb ik nog nooit gezien, ook het IVVV niet. [Internationaal Verbond van Vrije Vakverenigingen, waarbij de FNV is aangesloten.] Het lijkt me ook een heel lastig vraagstuk voor een vakbond. Aan de andere kant zo'n conferentie gaat ook over binnenmilieu in het algemeen en ik schat dat zo'n dertig procent van de leden van de vakbonden problemen heeft met het binnenmilieu op zijn of haar werk. Overigens niet alleen vakbonden ontbreken, er zijn sowieso geen maatschappelijke organisaties aanwezig. Ook bijvoorbeeld internationale vrouwenorganisaties niet, terwijl het vooral vrouwen zijn die getroffen worden."

Onderzoek

De kwaliteit van de binnenlucht is door de Wereldbank uitgeroepen tot één van de vier meest kritische milieuproblemen. Over de gehele wereld genomen, maken 3,5 miljard mensen gebruik van traditionele brandstoffen om te koken of het huis te verwarmen. Infecties aan de luchtwegen zijn de belangrijkste oorzaak van het verlies van arbeidsjaren. (Nummer twee is diarree.) Negen procent van het totale productieverlies door ziektes in de wereld kan hier aan toegeschreven worden. Dat percentage is zo hoog, omdat het vaak kinderen zijn die getroffen worden. In de Derde Wereld komt daar bij dat de weerstand tegen deze vorm van vervuiling kleiner is door vaker voorkomende ondervoeding. Dit laatste duidt er op dat het niet eenvoudig is om gevolgen 'één op één' aan een bepaalde ziekte te koppelen. Overigens zijn veel schattingen gebaseerd op onderzoek onder westerse volwassen mannen, waardoor ze moeilijk te vertalen zijn naar de Derde Wereld. Bovendien duiken er steeds nieuwe factoren op die een ongunstige invloed hebben. In Kenia bijvoorbeeld lijkt het kouder te worden ten gevolge van het broeikaseffect. Als reactie daarop wordt er steeds meer gestookt en verslechtert de kwaliteit van de binnenlucht.

Gebieden waar onderzoek gedaan wordt, liggen in China (stoken op kolen) en Midden Amerika (op hout). Naast geïnfecteerde luchtwegen, chronische verstoppingen en astma, is in China ook longkanker vastgesteld. Verder vindt er in India onderzoek plaats naar het gebruik van mest (het Noorden) en hout als brandstof.

Volgens de Wereldhandelsorganisatie is er wereldwijd sprake van 55 miljoen voortijdige sterfgevallen. De al genoemde onderzoeker Kirk Smith is tot de conclusie gekomen dat één miljoen daarvan het gevolg is van binnenluchtvervuiling. In woningen, waar gekookt wordt met vaste brandstoffen, kan het gaan om concentraties van fijne stof van 800 tot 1.000 microgram per kubieke meter lucht, terwijl de Mac waarde in industriële situaties 500 microgram per kubieke meter bedraagt. Bij koolmonoxide kan gedacht worden aan niveaus die vijf tot zes keer hoger liggen dan in industriële situaties is toegestaan; daarbij is er sprake van een langer durende belasting.

Oplossingen

Er wordt aan verschillende oplossingen gedacht. "In Guatemala is ervaring opgedaan met koken op betere oventjes, met een goede afvoer voor de verbrandingsgassen. De bedoeling was tevens de ontbossing tegengaan, want die oventjes gebruiken minder hout. Maar tegelijkertijd verbetert de kwaliteit van de binnenlucht enorm."

Dit was een lokale, decentrale oplossing. "Er zijn echter ook oplossingen die uitgaan van een stuwdam en van elektriciteit. Of niet langer koken op vaste brandstoffen, maar op gas of olie. Dergelijke projecten kunnen gevolgen hebben voor het milieu en voor de mate waarin mensen afhankelijk zijn van grote concerns."

Atze hoopt dat het onderzoek in ieder geval zal leiden tot meer bewustwording. "Je wenst dat de uitkomsten van het onderzoek politici aan het werk zullen zetten. En dat die vervolgens weer de fondsen vrij zullen maken voor concrete acties enzovoort. Zo is dat met het asbestprobleem ook gegaan. Maar het is belangrijk waar het initiatief voor verandering vandaan komt. Het is niet voldoende wanneer alleen beleidsmakers en wetenschappers aan het werk gaan. Ook non-gouvernementele organisaties in de Derde Wereld of internationale organisaties zullen aan de slag moeten. Bovendien was het tot nu toe wel een heel wit gebeuren. Het is prettig om te merken dat er nu ook initiatieven uit Afrika het internationale wereldje van de binnenluchtkwaliteit binnenkomen."

Ailko van der Veen

Door Atze Boerstra werden we geattendeerd op dit vraagstuk van het binnenmilieu. Hij heeft in Rotterdam een adviesbureau, ook voor ondernemingsraden, en is vice-voorzitter van de Nederlandse afdeling van de International Society of Indoor Air Quality and Climate. Dit is een wetenschappelijke non-profit organisatie (internationaal, onafhankelijk en multidisciplinair) die de bevordering van "een gezond, behaaglijk en productief binnenmilieu" tot doelstelling heeft. Zie ook: http://www.ISIAQ.nl

foto Chis Pennarts