Redactioneel

Barbaren willen beschaving herstellen

Het is inderdaad heel vervelend van de stoep afgereden te worden door een zachtjes zoevend exemplaar van de derde generatie rollator. Of op het fietspad aan de kant gedouwd door niets ontziende spookrijders op scooters. Of een schop onder je kont krijgen als je wacht tot het licht op groen springt. Maar toch niet erger dan de herinnering aan de schreeuwende buurman die met een stok achter je aan rent, omdat de bal in zijn voortuintje is gekopt. Of de leraar geschiedenis die je letterlijk op het matje voor zijn podium riep, als heel onbehoorlijk een zakdoek uit je broek stak. Of de trainer van de zaalhandbalclub die je wegstuurde, toen je na zijn foute beslissing uit sportiviteit een strafworp opzettelijk naast gooide.

We zijn in ons leven al heel wat afgekreukeld wegens normvervaging. Door overtreders en als overtreder. Met als terugkerend patroon: hun gareel is de onze niet. De eerste baas die je 's morgens met een zijden glimlach 'vruchtbare arbeid' toewenste. De volgende die je toevertrouwde 'samen komen we er wel'. En die sergeant-majoor die je toeschreeuwde dat gehoorzamen zonder vragen net zo'n militaire deugd was als 'zien zonder gezien te worden'. De scheiding was duidelijk. Jouw belang is het mijne niet, jouw fluwelen handschoen of zweep wil mij klein maken en houden.

Het is ingewikkelder als de controle wordt uitgeoefend door de gecontroleerden. De ene keer verdedigend samenwerken - 'sloof je niet uit, we willen geen matennaaiers'. De andere keer aanvallend uitluiten - 'uitzendkrachten pikken het werk', 'vrouwen, buitenlanders en homoseksuelen verpesten de sfeer'. De volgende keer ongevraagd namens de baas corrigerend de norm stellen - 'we moeten ook aan het bedrijf denken'.

Kortom, het gevecht om denken en handelen volgens de heersende waarden en normen is van alledag. De ondernemer legt zijn gareel op en de regeerder, de politicus, de ordehandhaver en de opiniemaker doen de rest. Nu zij nationaal en internationaal zichtbaar frauduleus en corrupt de belangen van de geteugelden verkwanselen, trekken zij de teugels aan. Cowboys, exploitanten van seks websites, patsers en drankverkopers prediken oorlog, veiligheid, oorvijgen en maathouden. De barbaren zeggen de beschaving te willen herstellen. Collectiviteit en solidariteit worden opgeruimd ten gunste van 'eigen belang eerst' en individualisme.

In de discussies over de bron van deze ideologische restauratie worden de gevolgen van de herstructurering van de arbeid onderschat. Daarin is steeds meer te zien dat het recht van de sterkste de hoogste waarde is en de prestatie van de beste de meest dwingende norm.

Samenwerking is competitie met anderen. Prestatie is overtreffen van de collega. Taken zijn per definitie te zwaar. Markt en beurs bepalen de arbeidskwaliteit. Bedrijfsgebondenheid gaat samen met sociale onverschilligheid. De oude 'losse arbeid' wordt de nieuwe norm.

Onverschrokken geeft de sales manager een toelichting bij het computerprogramma "Big brother is watching you". Alles in je computer wordt in één klap zichtbaar voor de baas. Adviesprijs 49,95 euro. "We gebruiken de techniek om mensen beter te controleren en bij te sturen, zodat ze beter produceren en functioneren." (NRC Handelsblad, 30 augustus 2002) En wie misschien verwachtingen had dat het kapitalisme met morele principes geïnjecteerd kon worden, wordt door een Nipo onderzoek ontnuchterd. Directeuren (59 procent) en commissarissen (79 procent) van grote ondernemingen menen dat het maatschappelijk verantwoord ondernemen zal bezwijken onder de zorg om het bedrijfsresultaat (de Volkskrant, 3 september 2002). 'People' en 'Planet' worden als vanouds in dienst gesteld van 'Profit'.

En dan is nog niet eens gesproken over de ernstige normvervaging die het gezamenlijk front van de sociale partners tegenover de regering laat zien. Allemaal lachende gezichten. De verslechterende economische situatie heeft diepe indruk gemaakt, zo berichten de media.

Redactie