Illegale tewerkstelling - belangenbehartiging

Aan de randen van de arbeidsmarkt is de bond hard nodig

De FNV gaat iets doen voor de illegalen, riep voorzitter De Waal vijf maanden geleden. Dat leverde een hoop reacties op. Leden zegden hun lidmaatschap op. Anderen vonden het juist een reden om lid te worden. De pers was weer even blij met wat gepeperde uitspraken. Maar wat was de inhoud eigenlijk? Dat er een klachtenspreekuur komt voor illegalen. Wanneer? Het duurt ietsje langer want ook dit jaar zat de zomer er weer tussen.

Arnold Burger, werkzaam in de paprika's in het Westland en dertig jaar kaderlid: "Er was wat rumoer, omdat de illegalen zelf een vakbond wilden oprichten. Daarom ging De Waal ook maar iets zeggen. Maar het zou wel handig zijn als hij eerst eens geïnformeerd zou hebben naar de praktijk. Wij steunen al dertig jaar illegalen."

Vee

Arnold kent het Westland en Den Haag goed. Hij wijst de plaatsen aan waar 's morgens om vijf uur Bulgaren staan te wachten om opgepikt te worden door de busjes. Ze weten niet waar ze heen gebracht zullen worden, hoe lang ze kunnen werken en wat er verdiend wordt. Arnold wijst de plaatsen aan waar een lange sliert busjes het Westland in rijdt. "Een eindeloos gesleep met mensen. Dat gaat de hele dag door. Dat is eigenlijk al een onmenselijk gezicht. Het lijkt wel vee."

Een vakbond is hard nodig in het Westland. Koppelbazen vliegen om de paar weken met koffers vol contant geld het land uit om elders hotels en huizen te kopen. Verdiend aan deze bijzondere uitbuiting van illegalen. De boetes die opgelegd worden als een loonbedrijf gepakt wordt wanneer premies en belasting niet zijn afgedragen, stellen in vergelijking met de opbrengsten niets voor.

De kwekers en telers wassen hun handen in onschuld. Zij verschuilen zich achter de koppelbazen en vinden dat het de taak van de overheid is om papieren te controleren. Naar de buitenwereld klagen ze dat ze geen mensen kunnen krijgen. "Lulverhaal", bromt Arnold. "Ze willen niet het loon betalen dat hier als normaal wordt geaccepteerd. Bij de bank hoeven ze niet aan te komen om te onderhandelen over de rente. Ik doe 5,5 procent en de rest krijg je niet. Het energiebedrijf draait de kraan dicht, als er niet wordt betaald. Maar zij kunnen wel beknibbelen op loonkosten. Als je daar 15 procent op kan besparen door niet-reguliere arbeid, is dat kassa."

Oprotten

In de kassen gebruikt de werkgever de cultuurverschillen om de arbeiders te verdelen. Turken en Marokkanen tegen elkaar opzetten. Bulgaren betaal je minder dan Turken. Afrikanen en Indiërs zitten daar weer onder. Het is een wereldje van tweede- en derderangs mensen die ook nog eens begluurd en opgepakt worden door 'witteams'.

Arnold: "Dit soort toestanden wordt ook politiek gedoogd. Vergeet niet dat het Westland van enig economisch belang is en vergeet ook niet dat de KVP en later het CDA daar veel stemmers hebben. In de Tweede Kamer heeft die partij een vaste woordvoerder voor de tuinbouw. In verkiezingstijd riep hij dat de tomaten niet aan de struiken zouden mogen verrotten. En dan waren de tuinders weer gerustgesteld. Tussen de mazen van de wet doorschieten, is in het Westland al een hele generatie populair."

Illegalen die toch papieren weten te bemachtigen en de cao gaan lezen, komen al gauw niet meer aan het werk. Legaal wordt gelijk aan een grote mond en 'ze werken alleen nog maar om hun uitkering rond te krijgen'. 'Oprotten' ligt de glastuinbouwers op de lippen bestorven. Vooral de Marokkaanse arbeider heeft er nog wel eens een handje van zijn recht op te eisen. Turken en autochtonen zijn meer bereid te marchanderen, omdat ze graag zonder ruzie willen werken en vooral hun werk willen behouden.

Vergadercultuur

De onmenselijke verhoudingen op het werk komen terug op het spreekuur van de bond. "Jij moet dit voor mij doen en jij moet dat regelen", commanderen de leden. Arnold informeerde naar deze onprettige omgangsvormen bij een tolk. Ja, op het werk wordt op deze manier gecommuniceerd, dus denken ze dat het normaal is.

De arbeiders willen zich organiseren, maar de weg naar de bond weten ze niet te vinden. Onze vakbond herkennen ze niet als vakbond", meent Arnold. "Onze vakbond is ingebed in een vergadercultuur. 'We' doen net of er geen misstanden zijn. 'We' leven in een beschaafd land waar alles gebeurt volgens normen en internationale verdragen. 'We' richten onze blik op sectoren waar normale arbeidsomstandigheden heersen, waar vergaderd wordt met de ondernemingsraad. 'We' kunnen aan de onderkant van de arbeidsmarkt geen eer behalen. Als je die onderkant niet aanpakt, dan vreten de wantoestanden zich een weg naar de sectoren waar het nu nog goed geregeld is. Het is voor ons eigen lijfsbehoud dat we solidair moeten zijn. De Nederlandse arbeiders denken nog steeds dat het hem of haar niet zal overkomen. Totdat ook zij ontdekken een speelbal te zijn van het grote geheel."

Het wordt tijd de vakbeweging eens een ernstige vraag te stellen. Arnold: "Vind je het belangrijk mee te lullen met werkgevers en overheid in de SER. Prachtige fauteuils, koffie en broodjes, de pers er bij en dan niet meer weten wat er aan de onderkant gebeurt. Is dat nog wel een democratische organisatie? Ze komen hier nooit."

Steun

Hoewel Arnold het werk in de tuinbouw aanbeveelt, legt hij via een rekensommetje uit dat je heel snel ruzie hebt met de werkgever. De tuinbouw heeft 16.000 leden bij FNV Bondgenoten en de klachtenbehandeling kost twee miljoen gulden. Vergelijk dat met de industrie. Daar heeft dezelfde bond 80.000 leden en de klachtenbehandeling kost daar drie miljoen. "In de cao is een gedragscode opgenomen waarin partijen zich verplichten de verdragen van de ILO na te komen. Maar daarmee zijn we er niet. De bond zal moeten investeren in menskracht aan de onderkant van de arbeidsmarkt. Door je te laten zien als organisatie schep je vertrouwen en worden de leden en niet-leden weerbaarder. Het probleem is wel dat er een enorme doorstroming van arbeiders is. En de tuinders houden niet van ongewenst bezoek. De bedrijven zijn hermetisch afgesloten."

Buiten de werkvloer om zijn er verschillende groeperingen in Den Haag die steun geven aan 'Mensen zonder papieren'. Bij de Haagse vakbondsleden werd de opstelling van de FNV met enthousiasme ontvangen. "Het is van groot belang dat de FNV probeert het politieke klimaat te beïnvloeden", vindt Ruud Fontijn. Toen deze nog bestond, was Ruud voorzitter van de FNV afdeling en was hij actief in de campagne om 'witte illegalen' toe te staan hier te blijven en te werken. "Met de nieuwe regering ontstaat eerder een harder beleid. De verhoudingen in de Tweede Kamer geven voorlopig weinig hoop. Je mag wensen dat de politie zich niet zal lenen voor razzia's. [inmiddels gelogenstraft] Veel zal afhangen van de druk die er door de samenleving uitgeoefend wordt. Dan mag De Waal wel vaker iets krachtigs naar voren brengen dan alleen op 1 Mei. Wij hebben de beste juristen gevraagd of zij kansen zien voor legalisering. Maar dat ziet er somber uit."

Pendeldienst

Ook de Stichting Haags Islamitisch Platform (SHIP) houdt zich met 'Mensen zonder papieren' bezig. Arif Potmis legt uit dat het SHIP letterlijk niet meer om het probleem heen kon. De illegaal verklaarden dromden toevallig samen voor hun pand in de Schildersbuurt, een soort hangplek voor werkzoekenden. Zo kreeg het SHIP uitzicht op verbijsterende taferelen: mensen die lukraak opgepakt werden door de politie en op het vliegtuig gezet. "Met repressie los je helemaal niets op. De Nederlandse regering moet begrijpen dat er veel veranderd is in de wereld. De tegenstellingen tussen rijk en arm, noord en zuid, zijn scherper geworden. Migratie is onvermijdelijk. Als de overheid daar niet blind voor wil zijn, moet ze er ook voor zorgen dat je hier op een menswaardige manier kunt werken."

"Uitgezette Bulgaren", zo kondigt Arif aan, "zijn binnen drie weken weer terug. Er is allang een pendeldienst die deze mensen weer hier heen haalt. Daar wordt ook weer aan verdiend. Aan de andere kant maakt de overheid zelf mensen illegaal door asielzoekers 'uitgeprocedeerd' te verklaren. Asielzoekers die jarenlang op de afloop van stroperige procedures zitten te wachten, moeten ook kunnen leven. Ze gaan dus werk zoeken. Sinds september zit er nog meer vertraging in de procedure. Het is trouwens opvallend dat er razzia's in de tuinbouw plaatsvinden als de oogst binnen is. Zouden de bedrijven zelf de politie inlichten?"

Het platform heeft korte tijd het idee van Bulgaren gesteund om een Vakbond voor illegale arbeiders op te richten. Daarop was veel kritiek van Turkse arbeiders. Zij wilden juist in de bonden van de FNV invloed hebben. Dat gaat wel langzaam, maar als je niet participeert, gebeurt er nooit wat, is hun mening.

Arif roept de FNV op het poldermodel te verlaten. "Een compromis sluiten op lastige onderwerpen is niet mogelijk. Als we dit nog langer gedogen, zal niet alleen de positie van 'Mensen zonder papieren' verslechteren. Nu al is te zien dat de werkgevers van het huidige politieke klimaat gebruik maken door uit te venten dat de cao's niet meer voor een hele bedrijfstak mogen gelden. Als dat doorzet, wordt de positie van de vakbeweging een lachertje."

Frans Geraedts

Het kaderblad van de ABVAKABO FNV (september 2000) meldt dat de federatieraad van de FNV besloten heeft illegalen te helpen met de navordering van de lonen. Bijkomende effecten zouden zijn dat de werkgevers enigszins aan banden worden gelegd en de rechtsongelijkheid tussen groepen werknemers wordt bestreden. Daarmee houdt de rechtsbijstand door de vakbeweging grotendeels op. Wat had De Waal ook weer gezegd?

Stichting Haags Islamitisch Platform, Tenierstraat 13, 2526 NX. Den Haag. Telefoon: 070-3841334. E-mail: Shipnet@xs4all.nl

Tussen de mazen van de wet doorschieten, is in het Westland al een hele generatie populair.

Migratie is onvermijdelijk. De tegenstellingen tussen rijk en arm, noord en zuid, zijn scherper geworden.

Foto Chris Pennarts (188 kb)