Nederlandse Spoorwegen - directie breekt niet met bondsonderhandelaars

Met dat soort kan ik niet werken

Is de NS-directie bij Poetin en Berlusconi op bezoek geweest? Lezen we het juninummer van Opzij, dan is president-directeur Huisinga vast de delegatieleider geweest: "Ik heb vreemde ogen bij conducteurs en machinisten gezien, van keiharde stemmingmakers, enge, cynische mensen bij wie het niet gaat om angst voor verandering maar puur om gelijkhebberij, het doordrammen van de eigen zin. Deze mensen staken voor hun eigen gelijk. Met dat soort kan ik niet werken."

Sociale oorlog

Met deze oorlogsverklaring geeft Huisinga, als spreekbuis van de NS-directie, op een heldere manier uitdrukking aan de sociale tegenstellingen bij NS. Maar hij doet meer. Zeker wanneer we in herinnering brengen dat hij de volledige steun heeft van de Raad van Commissarissen waarin zeer prominente vertegenwoordigers van het ondernemerdom zitting hebben als de voorheen hoogste bazen van Philips (Timmer), KLM (Bouw) en ABN Amro (Kalff). Op weg naar geprivatiseerde spoorwegen wil Huisinga definitief afrekenen met de organisatiekracht van het personeel die tot de laatste bolwerken van de ('oude') vakbeweging behoort. Dit verklaart ook waarom hij - nogmaals niet op eigen houtje - de bemiddelaars uit het poldertijdperk, Blankert en Stekelenburg, aan de kant zet, minister Netelenbos voortdurend negeert en de door velen geprezen aanbevelingen van organisatieadviseur Peeters weigert over te nemen.

De laatste stunt van de NS-directie past in deze offensieve strategie. Ze wenst alsnog uitvoering te geven aan het met de bonden bereikte principeakkoord van 23 april jongstleden. Toen de leden van FNV Bondgenoten dit akkoord verwierpen, zag de NS-directie in eerste instantie er geen heil meer in. De andere bonden werden in de kou gezet en de onderhandelaars van FNV Bondgenoten leken voorgoed uitgespeeld. In nummer 101 van Solidariteit ("Bond rijp voor intensive care", mei 2001) achtten we het scenario niet ondenkbaar dat de bondsdemocratie opgeofferd zou worden aan het 'on speaking terms' komen met de NS-directie. Aan een helpende hand van deze directie hadden we echter niet gedacht. De volgende bezweringsformule is gevonden. De NS-directie gaat in tweede instantie in zee met het akkoord en zegt daartoe besloten te hebben, omdat FNV Bondgenoten verklaard heeft zich niet te zullen verzetten tegen de uitvoering van het akkoord. 'Laten we wel wezen', lijkt de club van Huisinga ons uit te leggen, 'de macht van het personeel breken, betekent niet dat met de bond gebroken wordt'.

Bonden en collectieven

Het is nog steeds 12 juni. Zijn de bonden er nog wel? FNV Bondgenoten heeft een meldpunt geopend voor problemen bij de invoering van het nieuwe dienstrooster. Verder lijkt het stil. Tot 's avonds het televisieprogramma Twee Vandaag meldt dat de personeelscollectieven door de bonden buitenspel worden gezet. Bondsleden zouden moeten kiezen tussen òf het collectief òf de bond. In de toelichting is het wat genuanceerder. Vankan - bestuurder van de VVMC, vakbond voor rijdend personeel, die regelmatig bekendmaakt dat hij graag voor GroenLinks in de Tweede Kamer wil komen - zegt dat een gecombineerd lidmaatschap mogelijk is, mits het bondsbeleid gesteund wordt. Zijn collega Van den Berg van FNV Bondgenoten, wijst op de onverenigbaarheid van deze combinatie: "het houdt op, onze kaderleden zullen een keuze moeten maken". Kees Meeuwsen, woordvoerder van het Arnhems personeelscollectief en lid van de VVMC en Dick van der Meulen, Zutphens personeelscollectief en FNV Bondgenoten, zijn niet onder de indruk. Ze zullen zich niet het zwijgen laten opleggen, maar formuleren heel zorgvuldig.

Wat is er aan de hand? Is het een poging van Twee Vandaag "een vuurtje te stoken tussen bonden en collectieven", zoals Van den Berg de ochtend voor de uitzending aan kaderleden mailt? Volgens hem geldt nog steeds het oude beleid: je mag lid zijn van van alles en nog wat ("Alleen op extreem rechts zijn we niet dol."), maar wat niet kan "is dat je actief bent èn voor de bond èn voor een collectief". Die onverenigbaarheid klopt dus wel, in het bijzonder voor kaderleden van de bond.

Wanneer Van den Berg televisieprogramma's aan een principieel wantrouwen onderwerpt, heeft hij gelijk, maar daarmee is niet uit de wereld dat hij een oppositie in de bond door leden van personeelscollectieven onaanvaardbaar vindt. En dat is een standpunt waarover de NS-directie zeer tevreden zal zijn.

Hoe verder

Al met al is de positie van de personeelscollectieven niet eenvoudiger geworden. Meer dan wie ook zijn ze zich bewust dat ze de invoering van het nieuwe dienstrooster niet hebben kunnen tegenhouden. En daar komen dan nog eens bij de repressieve manoeuvres van de NS-directie en de overgevoeligheid daarvoor van de bonden. Nog scherper dan voorheen komen de collectieven voor inhoudelijke en strategische vragen te staan. Met wisselende frequentie en nadruk zijn de volgende te horen geweest.

* Kiezen voor een openlijk voortbestaan - bijvoorbeeld met een landelijk overleg?

* Blijven opereren binnen de bonden - als een herkenbare kritische stroming?

* Voortzetten van het werk dat de bonden laten liggen - actieve, lokale organisatie op de werkvloer?

* Instandhouden van de informele lokale netwerken - uitwisseling van informatie?

* Overgaan in een rol als 'waakhond' binnen de bonden - ongevraagd 'advies' bij allerlei gelegenheden?

* Meedoen, of juist niet, aan het stratego van de 'grote spelers' - denk aan de opheffing van de collectieven op dringend verzoek van Blankert en Stekelenburg?

* Zoeken naar verbreding van activiteiten - contacten met andere delen van het personenvervoer, reizigerscollectief, gezondheidszorg?

* Concentreren op bepaalde 'grote kwesties' - bijvoorbeeld privatisering en veiligheid?

* Beperken tot een aantal korte termijn activiteiten - bijvoorbeeld blijvende inschakeling adviseur Peeters door ondernemingsraad?

Te hopen is dat de huidige druk op de collectieven van zowel de NS-directie als de vakbonden er niet toe zal leiden dat deze en andere vragen slechts achteraf 'door de tijd' beantwoord blijken te zijn. Het unieke initiatief tot de personeelscollectieven is niet voor niets gekomen op een moment dat ingrijpende reorganisaties plaatsvinden en de bonden hun collectieve taak niet hebben vervuld.

Hans Boot

Van den Berg tegen Huisinga: "We praten binnenkort graag verder."
Huisinga tegen Van den Berg: "Wij moeten toch samen verder. Dan heeft het opstappen van de directie toch ook niet zo veel zin."
Vankan tegen Huisinga: "Daar heb je wel een beetje gelijk in, Hans."
(NRC Handelsblad, 31 mei 2001)