nr. 101
mei 2001

welkom
edities
inhoud

Solidariteit

Fundamenteel bezien - de bovenbouw in het kenniskapitalisme

Denken en voelen als product

Na een onderbreking vanwege nummer 100 pak ik het verhaal over het globaliserend informatie- en communicatiekapitalisme (GICK) weer op. Vanaf nummer 93 (november 1999) heb ik geprobeerd in een vervolgverhaal een bespiegeling - meer niet - te geven van het toekomstige, maar zich nu reeds aftekenend, kenniskapitalisme in de rijke centrumeconomieën van het wereldkapitalisme. Ik heb me daarbij laten leiden door de fundamentele en universele elementen in de leer van Marx die, mijns inziens, ook relevant zijn voor het GICK. Waar dit feuilleton, na behandeling van de materiële economische onderbouw, in nummer 99 toegekomen was aan de Staat, ligt het voor de hand door te klimmen in de bovenbouw.

Het gaat dan om de invloed en uitwerking van het kapitalistisch gebruik van de nieuwe technologieën en de daaruit voortvloeiende productieverhoudingen op: onderwijs en wetenschap, literatuur en lectuur, kunst in het algemeen, media, waarden en normen in (deels emotionele) sociale verbanden als gezin, familie, vereniging en buurt, religie en wijsgerige opvattingen.

Het is zeer verleidelijk ook aandacht te besteden aan de hedendaagse ontwrichting van de bovenbouw die voortgekomen is uit het industriële kapitalisme. De contradicties van deze fase beginnen een perverse gedaante aan de bovenbouw te geven. Denk aan de absolute barbarij waarin de industriële behandeling van dieren terecht is gekomen. Maar ook aan de tientallen miljoenen die uitgegeven worden voor een kunstwerk of een voetballer. Of de plaats die de pulpbladen in ons geestelijk voedsel innemen, de verwaarlozing van onze zieken, bejaarden en gehandicapten (de nuttelozen van het kapitalisme), de verslonzing van het onderwijs en de verschuiving van de ethiek als er geld te verdienen valt. Verloederingsverschijnselen in de bovenbouw die de ontbinding van het industriële kapitalisme in de rijke centrumeconomieën manifest maken.

Voor dit moment zal ik deze verleiding echter weerstaan en me concentreren op de vraag welke bovenbouw uit het GICK, wat oppervlakkiger gezegd uit het kenniskapitalisme, zal voortkomen.

Als lagen van een toren

Ter opfrissing nog maar eens stilgestaan bij de verhouding onderbouw/bovenbouw à la Marx.

In deze benadering kun je een sociale formatie of een maatschappij voorstellen als een toren opgebouwd uit een aantal lagen. De onderste laag wordt gevormd door de productiekrachten, dat wil zeggen de productiemiddelen (zeg de stand van de technologie). De laag daarboven zijn de productieverhoudingen, deze vloeien voort uit de stand van de technologie. De laag daarboven: de sociale verhoudingen die voortvloeien uit de beide lagen daaronder. Zulke sociale verhoudingen zijn in een feodale agrarische maatschappij met haar primitieve productiekrachten en productieverhoudingen anders dan in een industriële samenleving met ontwikkelde gemechaniseerde productiekrachten en de daaruit voortkomende productieverhoudingen. Hoger gelegen lagen schuiven mee.

Maar de toren is hoger. Sociale verhoudingen dienen geordend te worden, reden waarom politieke en juridische verhoudingen ontstaan, de volgende laag. Mensen in die maatschappij moeten de verhoudingen en de technieken snappen, moeten er in kunnen leven en er mee omgaan. En derhalve is er opvoeding en onderwijs, wetenschappelijk onderzoek en filosofie -met name inzake waarden en normen, ethiek - nodig, moeten de mensen maatschappelijk gevormd worden door kranten en andere media, door literatuur, toneel, film, enzovoort. Zie hier weer een volgende laag bestaande uit functionele uitingen van cultuur, met het oogmerk de mensen te integreren in en te brengen tot acceptatie van de lagen daaronder. Dan is er nog een bovenste laag die het 'niet verklaarde' poogt te vatten, bestaande uit religie, niet functionele (zeg maar: belangeloze) vormen van kunst, waaronder schilderkunst, andersoortige literatuur, muziek, fundamentele wijsbegeerte en dergelijke.

De laatste drie lagen (mijn schematische indeling om het duidelijk te maken) vormen de bovenbouw.

Als de lagen met elkaar in harmonie zijn, is de toren, dat wil zeggen de maatschappij, in evenwicht.

De vulgaire interpretatie van Marx luidt dat onderliggende lagen de bovenliggende bepalen. Een meer genuanceerde interpretatie (zie de Duitse Ideologie) luidt dat er ook een invloed in omgekeerde richting gaat, maar dat de invloed vanonder naar boven krachtiger en omvangrijker is.

Op basis van dit beeld van de toren zijn er in de geschiedenis van Europa drie min of meer te identificeren sociale formaties geweest: een primitieve, een feodale en een kapitalistisch industriële, waarin met alle gerommel binnen de torens toch een zeker evenwicht aanwezig was.

Voorwerp van productie

Na deze uiteenzetting terug naar de vraag welke perspectieven zich aandienen voor een bovenbouw in het GICK.

Om hierop een antwoord te vinden, dient het volgende bedacht te worden. In het GICK zullen de onderbouw en de bovenste lagen van de bovenbouw (samen te vatten als: rationele en emotionele kennis- en ervaringswereld) zo niet samenvallen dan toch sterk in elkaar overlopen. Dit komt, omdat rationele en emotionele kennis en ervaring direct voorwerp van productie worden. Dit in tegenstelling tot het industriële kapitalisme, waar onderwijs en opvoeding, ethiek, kunst, literatuur en religie door de productiekrachten, productieverhoudingen, enzovoort sterk beïnvloed, zo men wil gedetermineerd worden. Dit laatste duidt nog op een zelfstandigheid, maar één die wel manipuleerbaar is. In het GICK valt die zelfstandigheid grotendeels weg, omdat de elementen van de bovenste twee lagen deel uitmaken van de productie, dus van de onderbouw. En omdat het GICK nog steeds een vorm van kapitalisme is, zullen de bovenbouwproducten - rationele en emotionele kennis en ervaring - sterker geïmpregneerd zijn door de logica van Das Kapital dan in het industriële kapitalisme. Dat is nu al te onderkennen. Enige voorbeelden:

* Kennis inzake het klonen is grotendeels het resultaat van productie met kapitalistisch oogmerk.

* Emotionele 'kennis' wordt geproduceerd in de kapitalistische studio's van Endemol.

* Kennis afkomstig van universitair onderzoek moet in stijgende mate gericht zijn op de eisen van het kapitalistisch bedrijfsleven.

* Medische kennis wordt in stijgende mate gekenmerkt door technische hoogstandjes in medische 'reparatiewerkplaatsen' die de zorg achteraf aan anderen overlaten.

* Kennis omtrent het gebeuren in de samenleving wordt onder meer door kranten, tijdschriften en pulpbladen voortgebracht, waarvan de uitgeverijen gedreven worden door concurrentie en maximalisatie van de winst.

'Nieuwe' behoeften

Waarom is het zo gegaan en hoe gaat het verder? Laat ik eens terugvallen op de eerste regels van het inleidend hoofdstuk van elk economisch handboek Vraag: waartoe wordt er geproduceerd? Antwoord: om de behoeften van de mensen te bevredigen.

Als nu aangenomen mag worden dat in de rijke centrumeconomieën de behoefte aan voedsel, kleding, huisvesting en mobiliteit ongemerkt bevredigd worden, resteert de vraag welke behoeften, waarvan de bevredigingsmiddelen geproduceerd moeten worden, er nog over zijn. Eerder (nummer 94, februari 2000) heb ik in dit verband genoemd middelen ter bevrediging van:

- de behoefte aan 'inzicht in' en 'kennis van',

- de behoefte aan bevrijding van angsten, stress en gejaagdheid,

- emotionele behoeften.

Een citaat: "Er zal mijns inziens behoefte zijn aan inzicht in het kosmisch gebeuren en de plaats van de mens daarin. Voortbrengselen liggen op het terrein van de ruimtevaart, geologie, oceanologie, meteorologie en dergelijke. Er zal behoefte zijn aan inzicht in de natuur, onder andere als milieu voor menselijk en dierlijk leven. Voortbrengselen liggen op het terrein van de ecologie, biologie, medische wetenschap, genetica, neurobiologie en andere. Er zal behoefte zijn aan inzicht in de gang van het individu en menselijke samenlevingen door de tijd, met andere woorden verklarende geschiedenis van samenlevingen en vooral van factoren die destructie van samenlevingen veroorzaken. Dit om een Apocalyps te voorkomen. Voortbrengselen liggen op het terrein van archeologie, historische wetenschap, polemologie, enzovoort. Behoefte aan inzicht in optimale organisatievormen van mensen in diverse verbanden, onder andere economische (productie en distributie), sociale (familie, buurt, stad) en politieke verbanden (Staat, natie, etnische eenheid)."

Samenvallen

Als dit de behoeften zijn van de komende generaties, zullen de bevredigingsmiddelen hiervoor geproduceerd worden en zal er een weg gevonden worden om ze te produceren onder het regime van de kapitalistische logica.

Welnu, deze bevredigingsmiddelen zijn de kennisproducten die in de vorm van onderwijs, wetenschap, literatuur en media, in de vorm van toneel, film en andere uitingen van kunst, het denken zullen 'produceren'. In die zin is er sprake van een samenvallen of een in elkaar overlopen van onderbouw en bovenbouw.

Indien dat de toekomst is, mogen we vrezen dat door besmetting met de logica van Das Kapital de denkwereld, maar ook de gevoelswereld, eenzijdig kapitalistisch ('vercommercialiseerd') zal worden, zonder dat de samenleving zich hiervan nog bewust is.

Nu kan men zeggen: maar, dat gebeurt toch al. Inderdaad, zoals ook verschijnselen die karakteristiek zijn voor het industriële kapitalisme al voorkwamen in het zogenaamde handelskapitalisme dat daaraan voorafging. Het gaat ook om de schaal waarop. Er zijn nog steeds instituten, organisaties, universiteiten, uitgeverijen en media die trachten de commerciële dans zoveel mogelijk te ontspringen. Maar als het intellectuele eigendom via octrooien, patenten en wellicht nog andere door juristen te ontwikkelen vormen eenmaal geprivatiseerd is en in dienst gesteld wordt van de 'Plusmacherei', zal het voor alle producenten van 'geestelijk voedsel' gaandeweg vanzelfsprekend worden mee te dansen. Onnodig te zeggen dat onze kijk op de kosmos, de wereld, het natuurlijk milieu, de sociale verhoudingen, de geschiedenis, onze waarden en normen (bijvoorbeeld wat eerlijk en rechtvaardig is) gekleurd raken door een mengsel van commercieel en digitaal.

Tenzij ..., we ons er nu al bewust van worden en er iets tegen ondernemen. Maar daarover een andere keer.

Wim Boerboom