Welkom
Ingezonden
Solidariteit "ingezonden"

Vlaamse vakbeweging en klimaat

Eerste week klimaattop koerst op groene én sociale wereld

David Weinberger 1

Van 2 tot 15 december vond in het Poolse Katowice de klimaattop COP 24 plaats. In de eerste week kreeg een rechtvaardige transitie (omschakeling) veel aandacht, onder andere door de ondertekening van de Solidarity and Just Transition Declaration die klimaatbeleid aan sociaal beleid koppelt, zodat de wereld groener wordt én sociaal blijft.

Het wetenschappelijk rapport dat het gezaghebbende IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change) vlak voor de start van de klimaattop uitbracht, gaf een duidelijk signaal. 2 Namelijk om de meest schadelijke gevolgen van de klimaatverandering tegen te gaan, is het erg belangrijk om eerder te streven naar maximaal 1,5°C opwarming dan naar 2°C, het absolute maximum vastgelegd in het klimaatakkoord van Parijs (COP 21 - 2015). Om deze ambitieuze doelstelling te kunnen halen, is het nodig om de uitstoot van broeikasgassen tegen 2030 ongeveer te halveren en tegen 2050 een volledig koolstof neutrale economie te realiseren. In zo'n economie worden netto geen broeikasgassen meer uitgestoten. Om in zo’n scenario nog fossiele brandstoffen, zoals steenkool, aardgas of olie te kunnen gebruiken, moet de uitstoot van deze verbranding volledig opgevangen worden. We hebben met andere woorden nog twaalf jaar tijd om onze uitstoot te halveren en dertig jaar om onze economie volledig te transformeren tot een klimaatneutrale economie. Het is dus nu tijd voor actie.

Afbeelding 1: Het rapport van het IPCC toont aan dat het nodig is om rond 2050 klimaatneutraal te zijn om de opwarming op lange termijn onder de 1,5°C te houden, zelfs al wordt er na 2050 op massale schaal CO2 uit de atmosfeer verwijderd. Bron: Special Report: Global Warming of 1.5 ºC, IPCC.
Globale totale netto CO2-emissies in miljard ton. Grafiek globale CO2-emissies om 1,5 C te bereiken

Rechtvaardige transitie

Een ambitieus klimaatbeleid vergt dus een verregaande omschakeling of transitie van de economie. Het spreekt voor zich dat dit gevolgen zal hebben voor werknemers in alle sectoren, maar vooral voor wie werkt in energie-intensieve en de sector van de fossiele brandstoffen. Daarom is het uiterst belangrijk dat het klimaatbeleid vergezeld wordt van een doorgedreven sociaal beleid.

Een studie van de Internationale Arbeidsorganisatie wees uit dat een ambitieus klimaatbeleid wereldwijd netto meer dan achttien miljoen jobs zou kunnen opleveren tegen 2030. 3 Met de kanttekening dat er in de eerder genoemde sectoren jobs zullen verloren gaan en er niet van uitgegaan kan worden dat de nieuwe ook in dezelfde regio te vinden zullen zijn. Daarom is het uiterst belangrijk dat het klimaatbeleid vergezeld wordt van een doorgedreven sociaal beleid, zodat de werknemers uit de koolstofintensieve sectoren niet de prijs van de transitie betalen met een pure afdanking. Deze combinatie van ambitieus klimaatbeleid en een flankerend sociaal beleid is de kern van rechtvaardige transitie.

Klimaatrechtvaardigheid

Een ander begrip dat nauw verbonden is met een rechtvaardige transitie is klimaatrechtvaardigheid. Het is immers zo dat de grote industrielanden verantwoordelijk zijn voor een groot deel van de historische uitstoot van CO2. Zo zijn de Europese Unie en de Verenigde Staten samen goed voor bijna de helft daarvan. 4 Bovendien blijkt dat de uitstoot zeer ongelijk verdeeld is en dat de hoogste inkomens ook de zwaarste lasten zouden moeten dragen.
De tien procent rijkste van de wereldbevolking zijn volgens een rapport van Oxfam verantwoordelijk voor 49 procent van de totale uitstoot, terwijl de 50 procent armsten slechts 10 procent van de totale hoeveelheid broeikasgassen uitstoten. 5 Bovendien blijkt deze ongelijkheid ook binnen landen te bestaan. Op de klimaattop stelde Civil Society Review dan ook een rapport voor dat beide bevindingen samenbracht om te komen tot een eerlijke verdeling van de klimaatinspanningen. 6

Uit het rapport blijkt dat de hoogste inkomens ook de zwaarste lasten zouden moeten dragen. Een verdeling die ook als maatstaf kan dienen om na te gaan of klimaatmaatregelen al dan niet rechtvaardig zijn. Een verdere verhoging van de belasting op diesel is bijvoorbeeld niet goed, omdat de laagste inkomens dit harder voelen dan wie veel verdient (en bovendien vaak een tankkaart van het werk heeft). Een sociaal gecorrigeerde koolstoftaks om investeringen in het openbaar vervoer te financieren, zoals beslist tijdens het congres van het Vlaamse ABVV, zou dan weer wel een rechtvaardig voorstel zijn. 7

Afbeelding 2: Verdeling van de klimaatinspanning per inkomensgroep met verschillende progressiviteitsscenario’s (groen: veel progressiviteit, grijs: weinig progressiviteit] uit het rapport van Civil Society Review. Bron: After Paris. Inequality, fair shares and the climate emergency, Civil Society Review Grafiek

België tekent mee

Rechtvaardige transitie kwam in de eerste week van de klimaattop dus ruim aan bod. De Poolse regering legde al de tweede dag van de COP een verklaring voor die door vijftig landen, waaronder België en de andere EU-lidstaten, ondertekend werd. 8 Daarin wordt onder meer gevraagd om de sociale partners te betrekken bij het opmaken van de nationale klimaatdoelstellingen (NDC’s) en hierbij expliciet de invloed op de arbeidsmarkt te bekijken. Ook wordt aandacht gevraagd voor de werknemers die werken in koolstofintensieve sectoren en in regio’s die daarvan afhankelijk zijn.

Deze transitieverklaring is een belangrijke overwinning voor het Internationaal Vakverbond dat er al vele jaren voor ijvert. Het is dan ook belangrijk om dit vakbondsconcept, waarbij klimaatambitie, kwaliteitsvolle jobs en een sterk sociaal vangnet hand in hand gaan, niet te laten kapen door de Trumps en Bolsonaro's die jobs in vervuilende sectoren als motief gebruiken om niets te doen voor het klimaat (ze zwijgen echter als werknemers worden afgedankt wegens de winsthonger van grote aandeelhouders). Het is eveneens cruciaal om erop te blijven hameren dat geen duurzame economie op te bouwen is op een sociaal kerkhof, want dan volgt vroeg of laat verzet (kijk maar naar de gele hesjes).

Afbeelding 3: Vakbondsmensen uit alle hoeken van de wereld vanuit Argentinië over Canada, Fiji en Indonesië tot Zimbabwe kwamen in Katowice samen om te ijveren voor rechtvaardige transitie. Foto vakbondsgroep met letters A JUST TRANSITION 4 CLIMATE AMBITION

Vakbonden hebben antwoorden

In verschillende landen hebben vakbonden het begrip rechtvaardige transitie al in de praktijk weten om te zetten. Zo is in Canada een transitiefonds opgericht om een opleiding en inkomensgarantie voor de getroffen werknemers te betalen en te investeren in de lokale economie. In in Spanje werd recent een gelijkaardig plan op poten gezet voor de mijnwerkers. De locatie van deze klimaattop was overigens nog een voorbeeld van een transitieplan: het congrescentrum (gelegen op een oude mijnsite) werd immers voor een groot deel gefinancierd door een milieuheffing op vervuilende bedrijven. Met dit geld werd daarnaast geïnvesteerd in het vergroenen van de stad Katowice en het openbaar vervoersnet. De locatie van deze klimaattop was overigens nog een voorbeeld van een transitieplan.

Er moet wel vermeld worden dat deze transitie op sociaal vlak sporen heeft nagelaten. De mijnwerkers zelf moesten het met heel wat minder stellen. Dit verklaart ook deels de weigerachtige houding van Polen tegenover verdere mijnsluitingen. Niet enkel in de geïndustrialiseerde landen zijn er voorbeelden van just transition te vinden, zo slaagden vuilnisverzamelaars uit de informele sector in India erin een gemeentelijk contract voor afvalbeheer binnen te halen en dragen ze zo bij tot de evolutie naar een kringloopeconomie. 9

Samen sterk over grenzen heen

Er is tenslotte ook waakzaamheid geboden tijdens de uitvoering van transitieplannen. De uitkomst moet steeds een verbetering zijn voor mens én milieu. Zo blijken niet alle nieuwe jobs in de groene economie ook echt degelijk. In Nederland bijvoorbeeld trekt de FNV ten strijde tegen wat de vakbond 'de cowboys van de windenergiesector' noemt die werken met onderaannemers en dumpingcontracten. 10 Zo ijverden de vakbonden bij Volvo (onder andere ABVV Metaal) al voor hun collega’s in de toeleveringsbedrijven.

Ook in Azië en Afrika zijn er problemen met werknemers in de groene energiesector die met 'informele' contracten werken. Vakbonden kunnen hun kameraden in andere landen proberen te steunen door over de (bedrijfs)grenzen heen te kijken en de bevoorradingsketen of de financiële structuur van het bedrijf te volgen. Ook hiervan zijn er al goede voorbeelden. Zo ijverden de vakbonden bij Volvo (onder andere ABVV Metaal) al voor hun collega’s in de toeleveringsbedrijven en hielp een Franse vakbondsman de werknemers van een hotel in Californië hun rechten te verdedigen door de financiële structuur van de uitbater te volgen tot bij het moederbedrijf in Frankrijk. 11

Het Paris Rulebook

De klimaattop gaat niet enkel over rechtvaardige transitie, er zijn ook de onderhandelingen over het zogenaamde Paris Rulebook. Dit zijn de regels, waarmee de uitwerking van het klimaatakkoord van Parijs geregeld wordt. Het betreft onder meer afspraken over de manier waarop landen elkaars inspanningen meten en controleren.
In de preambule van het akkoord van Parijs wordt onder andere verwezen naar rechtvaardige transitie, maar ook naar fundamentele mensenrechten zoals gender gelijkheid en de rechten van inheemse volkeren. 12

De vakbonden en ngo's willen dat het Rulebook ook die bepalingen uitwerkt. De laatste signalen uit de onderhandelingen zijn echter dat het niet evident zal zijn om deze verwijzingen ongehavend in het Rulebook te krijgen. Of dat lukt zal week 2 van de top moeten uitwijzen.

Aan de slag

Om ervoor te zorgen dat de verschillende landen die de Just Transition Declaration ondertekenden niet vergeten wat ze beloofd hebben, zullen we nu in België aan de slag moeten om rechtvaardige transitie in de aandacht te houden en ervoor te zorgen dat onze nationale klimaatdoelstellingen ook een luik krijgen over tewerkstelling. We kunnen natuurlijk onze syndicale bevoegdheden binnen de bedrijven gebruiken om de rechtvaardige transitie en een duurzame economie op de agenda te zetten.

Het milieuteam van het Vlaams ABVV maakt daar vandaag al werk van. Zo is er onder andere de Inspiratiegids voor een groener bedrijf met verschillende tips om te werken aan een duurzamer bedrijf. 13 Elke stap in de goede richting maakt immers al een verschil, vele kleine stappen samen kunnen voor een groot effect zorgen.

Tekening van webstek Klimaat Kamaraad

1 Eerder verschenen bij ABVV-Experten abvv-experten.be - Vlaams ABVV is de socialistische vakbond in Vlaanderen. (terug)
2 IPCC Global Warming of 1.5 ºC, Special Report, 2018 (terug)
3 International Labour Organization, Greening with jobs, World Employment and Social Outlook 2018, www.ilo.org/weso-greening (terug)
4 Hannah Ritchie and Max Roser, CO2 and other Greenhouse Gas Emissions, ourworldindata.org (terug)
5 Oxfam, Extreme carbon inequality, Media briefing 2015, www.oxfam.org (terug)
6 Climate Equity Reference Project, After Paris - Iinequality, fair shares, and the climate emergency, december 2018. civilsocietyreview.org - COP24 CSO Equity Review Report (terug)
7 Vlaams ABVV, Congresverslagboek 2018: Goedgekeurde Oriëntaties (terug)
8 United Nations, Solidarity and Just Transition Silesia Declaration, december 2018, cop24.gov.pl (terug)
9 Mats Linder, Meeting India's waste pickers, Circulate (terug)
10 FNV, FNV-visie klimaatbeleid en energietransitie, oktober 2018, fnv.nl (terug)
11 De Standaard, Vakbonden willen dat Volvo in de bres springt voor toeleveranciers, 25 maart 2016, www.standaard.be en
Committee on Workers' Capital, Organizing the workers of the Westin Long Beach Hotel in California, april 2018, www.workerscapital.org (terug)
12 COP21, Paris Agreement, november 2018, unfccc.int (terug)
13 Vlaams ABVV, Inspiratiegids voor een groener bedrijf, september 2017, klimaatkameraad.be-inspiratiegids_groener_bedrijf, zie ook klimaatkameraad.be (terug)