welkom
extra
Solidariteit

Naar een democratisch eigendom van publieke diensten

De toekomst is publiek

Transnational Institute

Overal ter wereld werken mensen aan verbeterde publieke diensten die democratisch en algemeen toegankelijk zijn. In het licht van de klimaatcrisis, de stijgende ongelijkheid en de groeiende democratische onrust zijn deze diensten belangrijker dan ooit. Daar gaat het hier toegelichte rapport over, het laat zien dat een andere wereld mogelijk is en dat we die samen aan het maken zijn. 1

The Future is Public - voorkant voorlopig rapport

Ons rapport is een nieuwe stap in een lange reis. Velen van ons werken al jaren samen in het verzet tegen de privatiseringsgolf die de wereld teistert. We ondersteunden het verzet dat overal opbloeide tegen de toenemende macht van private bedrijven. De oppositie tegen de privatisering vormde al snel een coalitie voor een positief doel, namelijk (re)municipalisering. Dit begrip is de vertaling van de Engelse term (re)municipalisation: het terugdraaien van een privatisering door het in eigen beheer en eigendom nemen door een gemeenschap (bijvoorbeeld stad, buurt, coöperatie, vereniging) en het creëren van nieuwe publieke diensten. 2

Onderhuidse privatisering

De term (re)municipalisering is niet alleen het tegendeel van privatisering, maar ook de ontwikkeling van nieuwe publieke diensten om de sociale, ecologische en democratische uitdagingen van deze tijd aan te kunnen. Onze publicatie Reclaiming Public Services uit 2017 bevatte 800 projecten in alle sectoren en op elk continent. Maar we wisten dat dit pas het topje van de ijsberg was. Het huidige rapport bouwt voort op de eerdere studie. Inmiddels hebben we meer dan 1.400 projecten vastgesteld die met gedeprivatiseerde en nieuwe publieke diensten te maken hebben, verspreid over meer dan 2.400 steden in 58 landen. De verkregen gegevens en case studies laten een grote diversiteit zien in de ontwikkeling van (re)municipalisering, zowel wat betreft de landen als de sectoren waarin de nieuwe casussen zich voordoen. Die ontwikkelingen hebben elk hun specifieke uitdagingen, zoals bijvoorbeeld de afvalsector in verschillende Afrikaanse landen.

Nederlandse Leeuw biedt zich aan - Cartoon Len Het onderzoek toont ook aan dat het verzet tegen (re)municipalisering niet is geslonken. Dat privatisering nog steeds hoog op de agenda staat van private ondernemingen en financiële markten, is niet zo verwonderlijk. Vreemd genoeg is privatisering ook geliefd bij veel nationale overheden en internationale instituten. Er zijn creatieve vormen van privatisering met versluierende omschrijvingen als publiek-private samenwerking, private financieringsinitiatieven en outsourcing, corporatisme, het recht om te kiezen, gedwongen concurrentie en liberalisatie van de markt.
Invloedrijke en machtige krachten werken samen tegen (re)municipalisering. Onder deze omstandigheden is het opmerkelijk dat zoveel diensten en voorzieningen weer in publiek eigendom en beheer zijn gekomen. Het laat zien dat de bevolking publieke diensten waardeert, dat gemeenschappen ervoor opkomen en gekozen bestuurders publieke diensten verdedigen.

Nieuwe sectoren

(Re)municipalisering is nog steeds sterk vertegenwoordigd in sectoren als energie en water. Maar we hebben ook (re)municipalisering gevonden in sectoren waar we dat aanvanklijk niet verwachten, zoals bijvoorbeeld de telecommunicatie, een sector die niet in de vorige studie meegenomen was. Snel internet is vandaag essentieel, zowel zakelijk als thuis. Regionale en gemeentelijke overheden overbruggen de digitale kloof tussen stedelijke en landelijke gebieden door betaalbaar en snel internet aan te bieden. Op die manier stimuleren ze de toegankelijkheid en de economie op het platteland en in dorpen, waar commerciële internetaanbieders huiverig zijn om te investeren.
De Britse Labour Party ging nog een stap verder in haar manifest voor de nationale verkiezingen van 2019. Ze lanceerde het plan om British Telecom gedeeltelijk te nationaliseren en gratis universeel breedband internet aan te bieden. Dus zelfs een economische sector als de telecommunicatie, doorgaans gezien als het domein van gigantische technologische bedrijven, kan worden omgevormd in een universeel toegankelijke publieke dienst. Hoewel ons onderzoek veel voorbeelden van (re)municipalisering beschrijft - zo ongeveer in vrijwel elk land en in elke sector - houdt ook de privatisering aan. Het rapport gaat niet alleen over aantallen, maar beschrijft ook een groeiende beweging.

Privatisering is een makkelijke oplossing voor lokale en nationale autoriteiten. Belangrijke economische spelers oefenen druk uit, gefaciliteerd door een overvloed aan internationale financiering. De regelgeving is erop aangepast en politici zien het als mogelijkheid om problemen door te schuiven naar de volgende regeerperiode. De drijvende kracht achter (re)municipalisering is de behoefte van gemeenschappen en lokale overheden om de democratische controle over openbare voorzieningen weer op te eisen. Op die manier kunnen ze hun gemeenschappelijke toekomst beschermen. Zoals het rapport aantoont, is die behoefte zo sterk dat het al heeft geleid tot 924 succesvolle projecten. Deze golf van (re)municipalisering vindt plaats op een cruciaal moment. Extreemrechts probeert te profiteren van de heersende onzekerheid en woede. Zij gebruikt racisme, fascisme en xenofobie om de bevolking verder te verdelen. Progressieve krachten moeten daar solidariteit en konkrete oplossingen tegenoverstellen: echte banen, openbare diensten voor iedereen en veerkrachtige lokale economieën. We moeten haalbare publieke alternatieven ontwikkelen die de gemeenschap en de democratie versterken.

Remunicipalisation - Putting water in our hands

Ondanks tegenwerking voorwaarts

(Re)municipalisering is een sterke strategie voor het verzet tegen privatisering en economische uitbuiting in het algemeen. De meeste nationale overheden falen in hun aanpak van extreme ongelijkheid en de ecologische crisis. Veel steden daarentegen erkennen de uitdagingen en proberen het leven van hun inwoners te verbeteren. Bewoners, en arbeiders in het bijzonder, hebben veel te winnen als ze via hun lokale overheden privatisering ongedaan maken en hun publieke diensten democratiseren. Sommige zeer progressieve gemeenten richten hun publieke diensten zo in dat ze aansluiten bij de behoeften van de meest gemarginaliseerde mensen zoals migranten, gehandicapten en lage inkomensgroepen.

Andere, vooruitlopende, steden durven het zelfs aan om hun beslissingsmacht te delen door voorzieningen open te stellen voor vertegenwoordiging van gebruikers, arbeiders, organisaties uit het maatschappelijk middenveld en onderzoeksinstituten. Publiek eigendom heeft de naam 'top-down' te zijn en los te staan van de werkelijkheid in het veld. Maar veel voorbeelden in ons rapport laten zien dat democratische vernieuwing in staat is het publieke karakter van publieke diensten te waarborgen en nieuwe vormen van publiek eigendom voort te brengen die uitgerust zijn voor de uitdagingen van de 21ste eeuw.
Gemeenten lopen voorop op het gebied van publiek eigendom. De praktijkvoorbeelden van actieve deelname van verschillende betrokkenen, gedeeld eigendom en engagement van de arbeiders, bieden inspiratie voor een bredere, landelijke visie op democratisch publiek eigendom. De collectieve 'bottom-up' ervaringen zijn niet alleen nodig om publiek eigendom opnieuw uit te vinden, maar ook om het vanuit deze sterke basis op alle niveaus te realiseren.

Sunrise movement

Samenwerking

Veel steden in de Verenigde Staten promoten lokaal beheer en eigendom van energiediensten en banken. Als resultaat roepen de jongerenbeweging Sunrise Movement, diverse vakbonden en de presidentskandidaat Bernie Sanders op tot een nationaal Green Deal Plan rond publiek eigendom van energievoorziening en financiering. Als gemeenten samenwerken met sociale bewegingen, kunnen ze de landelijk politieke agenda bijsturen. Maar tegen de krachten van machtige bedrijven die blijven samenspannen voor meer marktwerking, concurrentie en privatisering, moeten we bereid te zijn een lange strijd te voeren.
De Bolkestein richtlijn van de Europese Unie heeft gedurende tien jaar de liberalisering van een breed scala van diensten mogelijk gemaakt. Machtige bedrijven in de dienstensector en hun lobby hebben in 2018 bijna een nieuwe richtlijn doorgedrukt die een nog intensievere liberalisatie van diensten in de EU verplicht: de Services Notification Procedure. 3 Deze richtlijn is bedoeld om het grijze gebied rond privatisering van diensten op te heffen en zou de democratische speelruimte van gemeenten drastisch beperken. Dankzij gezamenlijk opgebouwde weerstand is de richtlijn voorlopig tegengehouden. Ondertussen is er ook een groot aantal handels- en investeringsverdragen van kracht die transnationale bedrijven de mogelijkheid biedt nationale overheden voor honderden miljoenen euro's aan te klagen als democratische beslissingen van gemeenten hun toekomstige winstmogelijkheden beperken. Zolang gemeenten en coöperatieven moeten concurreren met grote bedrijven, is de kans groot dat hun lokale oplossingen geen lang leven beschoren is. De ondergang van veel Deense en sommige Duitse energiecoöperaties door de toenemende concurrentie is daar het bewijs van.

Bod Eskom met bloederige verf Als sociale bewegingen samenwerken en zich hard maken voor democratisch publiek eigendom van diensten op regionaal en nationaal niveau, kunnen we het ontwerp van onze economie en publieke diensten veranderen. Eén van de meer verstrekkende voorstellen is de alliantie in Zuid Afrika die eist dat Eskom één van de grootste elektriciteitsbedrijven ter wereld wordt omgevormd tot een publiek en democratisch nutsbedrijf. 4 Het verkiezingsprogramma van de Britse Labour Party voor de landelijke verkiezingen van 2019 was een goed voorbeeld van een nationaal beleidsraamwerk dat lokale overheden in staat zou stellen publieke diensten te deprivatiseren en hun capaciteit te versterken om zelf publieke diensten aan te bieden.

Haal publiek geld uit private handen

De bezuinigingen na de financiële crisis van 2008 hebben het gemeentelijk budget voor publieke diensten ernstig aangetast. Daarom is het belangrijk dat overheidsbudgetten anders worden uitgegeven. De overheid gebruikt nu publieke diensten om het risico voor private investeerders af te dekken en zo de winsten van deze investeerders te garanderen. Dat leidt tot hoge kosten ten laste van publieke middelen. Volgens Thomas Marois hebben publieke financiële instituten wereldwijd een vermogen van 73 biljoen US-dollar (67.000 miljard euro). Daarvan is ongeveer de helft in handen van publieke banken. 5 Het totale vermogen staat gelijk aan 93 procent van het mondiale bruto binnenlands product. Daarom zou het veel effectiever zijn als de landelijke en gemeentelijke overheden de grote private tussenpersonen omzeilen en als publieke fondsen direct in publieke diensten investeren.

De combinatie van directe publieke investeringen en een progressief belastingsysteem kweekt een regionale solidariteit die algemeen toegankelijke publieke diensten kan realiseren. Ons onderzoek toont aan dat publieke diensten onder democratisch beheer en in publiek eigendom effectief de lokale economie en het collectief welzijn verbeteren. Daarom moeten we pleiten voor democratisch publiek eigendom op alle niveaus om uiteindelijk algemeen toegankelijke diensten op landelijke schaal te realiseren. Op die manier kunnen alle bewoners een waardig en welvarend leven leiden. Terwijl racisme, fascisme en rechts-extremisme toenemen, bieden levensvatbare systeemoplossingen die werken voor mens en milieu, een samenleving waar niemand achterblijft. Onze publieke toekomst ligt in handen van gemeenschappen en niet in die van het grootkapitaal.

Beeldengroep met kop Karl Marx wordt schoongemaakt

1 Satoko Kishimoto, Lavinia Steinfort en Olivier Petitjean (auteurs), The future is public - Towards democratic ownership of public services, Transnational Institute, december 2019. Inleiding en conclusies uit het voorlopige rapport voor discussieconferentie 4-5 december 2019, 28 pg. futureispublic.org. Het rapport bevat ook landenprofielen van Canada, Chili, Denemarken, Filipijnen, Frankrijk, Duitsland, Maleisië, Noorwegen, Spanje, Verenigde Staten en Verenigd Koninkrijk, plus een toelichting op de twaalf belangrijkste lessen met zestien case studies. De definitieve versie verschijnt in 2020. Vertaling Jan Taat. Interessant in dit kader is Solidariteit nummer 106, met thema Publiek Herstel van maart 2002. (terug)
2 Zie ook: de99vanamsterdam.nl - municipalisme (terug)
3 Zie ook Stop the EUs Services Notification Procedure, corporateeurope.org. (terug)
4 www.new-eskom.org (terug)
5 www.tni.org - public finance (terug)