welkom
extra
Solidariteit

Onderzoek 'losse ploegen Zaanstreek' - deel 8

Samen met Vervoersbond FNV

Hans Boot

Inmiddels zijn ook in deze geschiedschrijving de losse ploegen van de Zaanstreek verdwenen, In de delen zes en zeven zijn ze opgeheven, tijdelijk opgegaan in een andere vorm of definitief omgezet in een besloten vennootschap. Bij de oudste, Kappie, met als enige een traditie in de Amsterdamse haven, liep de weg naar het einde langs een contract met de havenpool: Stichting Samenwerkende Havenbedrijven (SHB). Daarin was de toenmalige Vervoersbond FNV nauw betrokken, ook omdat de kappies al jaren min of meer vanzelfsprekend vakbondslid waren. Later vastgelegd in de statuten van hun vereniging, waarin aansluiting bij de Vervoersbond FNV of haar rechtsopvolger(s) was opgenomen. Op een heel andere manier kwam deze 'relatie' terug. Bij de definitieve opheffing schonk Kappie een fors bedrag aan guldens aan de bond. Juist door de onduidelijke procedure en besteding van deze schenking is bij heel wat kappies een 'nare smaak' blijven hangen.

De positieve kijk van de kappies op sociale acties en de vakbond behoorde tot hun traditie.1 Maar zowel de progressief geformuleerde doelen als het bondslidmaatschap van hun vereniging en het tijdelijk gebruik van een vakbondsgebouw bleken meer te betekenen.2 Dat werd ook zichtbaar in de bemoeienis van de Vervoersbond FNV met de bijzondere inleen van Kappie door de SHB vanaf eind 1983. En later in 2001 met de gift, afkomstig van de verkoop van het gebouw, door de dan geliquideerde Vereniging Kappie van ongeveer een half miljoen gulden aan FNV Bondgenoten.

Kappie bij de havenpool

De werkzaamheid van Kappie in de Amsterdamse haven was al jaren een gegeven. Buiten de havenpool om, onregelmatig en tijdelijk door bedrijven ingeleend voor de overslag en opslag van goederen. Bijvoorbeeld cacao bij Cornelder en Pakhoed en kolen bij OBA. Maar het 'balenwerk' was toch in de eerste plaats in handen van de havenpool met de opvang van de pieken in de goederenstroom van de bedrijven. De pool ontleende zijn functie van aanvulling op het 'vaste bestand' van de havenbedrijven aan het feit dat deze pieken (seizoen, oogst, weersomstandigheden) een spreiding over het gehele jaar kenden. Die spreiding rustte op een gammel evenwicht, was kwetsbaar en zeker bij reguliere arbeidsvoorwaarden gevoelig voor 'leegloop' (tijdelijk geen werk, met behoud van basisloon), maar ook voor frauderende koppelbazen bij een onverwachte vraag om arbeidskracht.3

Foto
Foto Sander Remkes

Vanaf de tweede helft van de jaren zeventig was dat evenwicht verstoord en uiteindelijk onhoudbaar. De pieken vielen samen met een specifieke periode of waren van zeer korte duur en heetten 'te scherp' voor het dalende arbeidersbestand van de havenpool. via 1.085 in 1972 naar 698 in 1982 en een stijgende leegloop, van rond de 20 procent in de jaren zeventig naar 25,2 procent in 1982.
Als reactie daarop nam de Vervoersbond FNV in de Amsterdamse haven het initiatief voor een zogenaamde piekregeling met daarin een belangrijk aandeel voor Kappie. Aan de ene kant opgezet als een blokkade tegen de koppelbazen, aan de andere kant een relatief goedkope en flexibele opvang van de grillige pieken. En niet onbelangrijk, een gekende ploeg, een vereniging die bovendien door het lidmaatschap op goede voet stond met de vakbond. Dat was 1983.

Tegen koppelbazen

Vervolgens stelde Kappie met name in de wintermaanden 20 tot 35 man per dag beschikbaar die de havenpool uitleende aan de havenbedrijven. Dat gebeurde volgens de voorwaarden van de cao. Met twee afwijkingen ten opzichte van de 'vaste SHB'ers': de tijdelijkheid van de arbeidsovereenkomst en geen werkloosheidsuitkering bij het ontbreken van havenwerk (en ander werk). De laatste beperking verviel in de maanden december tot en met april 1988/1992 voor maximaal zestig kappies. Was er in deze periode geen tewerkstelling, dan hadden zij recht op een loongarantie van 100 procent.
De ondernemingsraad van de SHB, in grote meerderheid bestaande uit vakbondsleden, greep deze 'aanvullingsregeling' aan om het eerdere pleidooi voor een volledige gelijkstelling van de arbeidsvoorwaarden te herhalen. Ter bescherming van de cao en uit solidariteit met de kappies. Tevergeefs.

Ook toen de kappies, in strijd met de cao, bij gelegenheid werkten in een 'klaar naar huis' systeem en een halve dagtaak van vier uur niet schuwden, bleef de goede verstandhouding tussen de twee groepen overeind. Eén van de geïnterviewde kappies: We pikken tenslotte allemaal ons graantje mee. De onderlinge sfeer was prima en bleef prima. Ook wij waren tegen de koppelbazen. We werkten samen, van onze vaste groep in Amsterdam konden er twee bij een ploeg SHB'ers ingedeeld worden, en dat ging goed.4

Het einde

Het project Kappie/SHB liep door tot 1995. De ontstane situatie bleek inderdaad onhoudbaar. Het aantal SHB'ers bleef dalen (1990: 442, 1995: 320). De leegloop verminderde eerst (1990: 10 procent) en steeg daarna (1995: 20 procent). De groep ingeleende kappies bleef in de wintermaanden schommelen rond de 25 per dag.

Maar met de piekregeling waren de mogelijkheden van de SHB uitgeput en kwam na ruim tien jaar Kappie buitenspel te staan. De daarop volgende overgang van de SHB naar een commercieel uitzendbureau mocht niet baten, het ging in 1997 failliet. De ene na de andere reddingspoging sneuvelde. Voor zover bekend zijn er op dit moment meerdere uitzendbedrijven in de Amsterdamse haven werkzaam, ook bij de bemiddeling van zzp'ers. In totaal 50-70 mensen.

Kappies weten van niks

Terugkomend op de schenking van Kappie aan de Vervoersbond FNV. In de gesprekken met oud-kappies kwam het grote gebaar naar de vakbond ter sprake als een onduidelijke, financiële afwikkeling. Tonnen guldens, zonder enige nadere informatie, wel met allerlei boze vermoedens. Mijn nieuwsgierigheid verzandde in de oncontroleerbare verhalen die bij bedrijfsopheffingen niet ongebruikelijk zijn. Totdat de bevriende, toenmalige vakbondsbestuurder in de Amsterdamse haven, Tom Koningh mij in 2015, kort voor zijn afscheid, een stapeltje papieren overhandigde. Dat bevatte onder andere accountantsrapporten over de liquidatie van de vereniging Kappie en een brief waarin de schenking aan FNV Bondgenoten met een omvang van ongeveer vijf ton gulden expliciet genoemd werd.

Foto
Foto Piet den Blanken

En toen? Nader onderzoek leidde enerzijds tot een bevestiging en anderzijds tot nieuwe onduidelijkheden met name over de concrete besteding van de gelden waarover de gunnende kappies in het ongewisse waren. Na mailwisselingen met de penningmeester van de FNV en zijn medewerkers, de betrokken oud-bondsadvocaat en contacten met het Wetenschappelijk Bureau van de vakbeweging De Burcht is na veel pluiswerk het volgende achterhaald:
() een bijzondere eenmalige gift van het bestuur van de stuwadoorsvereniging Kappie. Deze vereniging is in 2001 opgeheven. Bij de liquidatie resteerde een batig saldo, waarvan de Burcht in 2002: 226.890 euro heeft ontvangen. Aan de besteding van de geldmiddelen heeft de gever geen bijzondere voorwaarden verbonden. De reden voor de gift was sympathie voor de emancipatiestrijd van de arbeidersbeweging en een aanmoediging om met name jongeren hiervan in kennis te stellen.

Een waardig doel. Hoe ook besteed, een zoektocht in het gebouw van de Burcht heeft geen dankbordje aan de kappies opgeleverd.


1 Een voorbeeld. Arbeiders losse transportploeg 't Kappie uit Zaandam steunen met 56 gulden de stakende tunnelarbeiders in Amsterdam - De Waarheid 8/9 september 1954. (terug)
2 Gerard Stadt, interview 17 oktober 2013, als zeventienjarige bij de Koger gekomen, waar zijn vader (in 1948 begonnen) besteker was. Gerard werd dat ook. Hij vertelde dat de statuten van de De Koogse ploeg (1991) geïnspireerd waren door die van Kappie. Dat gold bijvoorbeeld voor het beroep 'stuwadoor' in Zaandam of Amsterdam als voorwaarde voor het lidmaatschap van de vereniging. Echter niet voor het bondslidmaatschap. Daarnaast beperkten de doelen zich tot de bevordering van de sociale zekerheid en werkgelegenheid van de leden. Kamer van Koophandel, Zaandam, later opgenomen in Amsterdam, Handelsregister, Vereniging De Koogse Losse Ploeg. (terug)
3 Een voorbeeld. Grote koppelbaas aangehouden in haven Amsterdam, Het Parool, 11 april 1983. (terug)
4 Nol Grootes, gesprek 25 april 2013. Nol werkte van 1970 tot 1998 bij Kappie, daarna aansluitend negen jaar bij de Koogse Ploeg. (terug)