Thema "het Offensief van de FNV" - verslag 'kick off' in Tivoli [9] Er is wat aan de hand en het komt niet vanzelf goed Sjarrel Massop Met de woorden in bovenstaande titel begon Han Busker zijn toespraak bij de aftrap van het Offensief om de race naar beneden te stoppen en de vakbeweging weer op de kaart te zetten. Zijn constatering toont de problemen die de vakbeweging voor een deel over zichzelf heeft afgeroepen en inmiddels tracht aan te pakken. Problemen die voortkomen uit vele jaren corporatisme, oftewel 'polderen'. Een visie die leidde tot een groot verlies aan (kader)leden en tot een onbestuurbare sociale beweging met een grote verdeeldheid tussen de organen van de organisatie (bestuur, werkorganisatie, sectoren), de kaderleden en op grote afstand de leden. En met die problemen komt het inderdaad niet vanzelf goed. De 1,700 opgetrommelde kaderleden wisten er ook niet goed raad mee. Regelmatig ging wel de roep om "Actie, Actie, Actie" door Tivoli in Utrecht, overgenomen door de sprekers, maar tot een concrete uitwerking naar hoe het tij te keren met meer strijdbaarheid is het niet gekomen. Dat mag eigenlijk ook geen verwondering oproepen bij een vakbeweging die al talloze jaren op zoek is naar haar eigen identiteit. Het was echter ook wel weer een reünie, waarin mensen elkaar naar de mening vroegen en de gang van zaken trachten te begrijpen. Ik heb er een onrustige nacht van over gehouden. het is moeilijk om de boel op een rijtje te krijgen. Een poging dan maar op de vroege zondagmorgen na zaterdag 13 januari. Naar het theater van 'de politiek' Volgens Han Busker is er grote onzekerheid in Nederland, sociale onzekerheid. Over het inkomen en de loonontwikkeling, de arbeidsmarkt, de robotisering, de pensioenen, de zorg en de collectieve verzekeringen, de buitenlandse concurrentie. En dan noemt hij nog niet de milieuproblematiek, het racisme, het seksisme en de discriminatie ook op de werkvloer, en de dominantie van rechts in het Nederlandse politieke leven. En helaas trekt hij ook niet het boetekleed aan door te zeggen dat de vakbeweging de afgelopen tientallen jaren te veel heeft laten liggen om al die onzekerheden uit de weg te ruimen. Als rode draad noemt hij de flexibilisering en de schijnconstructies met als kern dat het voor de werkgevers allemaal goedkoper moet, zeker als het om de kosten van de arbeid gaat. Samengevat door het stigma van de race naar beneden met de doorgeslagen marktwerking als oorzaak nummer één. Resultaten blijven uit, de overheid als grootste werkgever geeft aan dat er ruimte is voor loonstijgingen, maar geeft zelf niet thuis. De werkdruk door aanbestedingen is erg groot en de 'flex' is veel te goedkoop en zou duurder moeten worden dan een vaste baan. Busker pleit voor een fundamentele verandering die veel mensen nodig vinden. Hij zei dat te horen aan het terugkerende "Actie, Actie, Actie" als steun voor het Offensief en de opbouw van een eigen beweging met een eigen koers, Hij voegde daar aan toe dat we er voor moeten zorgen dat de politiek andere keuzes maakt. En daarmee verlegde Busker het strijdtoneel van het overleg met de werkgevers naar het theater van de politiek. Wat er dan moet veranderen, gaf hij ook aan: echte banen en het recht op een waardig bestaan, hogere sociale standaarden, een geïndexeerd pensioen en eerlijke concurrentie. Allemaal weinig nieuws en wat is 'waardig' en 'eerlijk'? We kennen en voelen de problemen, maar de vraag 'hoe' al die veranderingen tot stand te brengen, bleef onbeantwoord. Onze voorzitter komt niet verder dan dat we actie moeten voeren met een gezamenlijke agenda en dat we niet zonder Den Haag kunnen. En vooral dat we moeten 'focussen' en moeten aansturen op successen. Dat veel gehoorde 'focussen' vind ik alleen al verdacht, omdat het een van boven opgelegde aanpak en structuur inhoudt. Mij lijkt het beter om meer actief vakbondskader op te bouwen dat goede contacten heeft op de werkvloer en in de sectoren en daar mensen stimuleren op hun beurt actief te worden. Breekbare interne verhoudingen In al deze voornemens sprak Busker met geen woord over de interne strijd tussen bestuur en Ledenparlement, tussen bestuursleden onderling, tussen vereniging en werkorganisatie, tussen kaderleden en werkorganisatie, tussen 'de organisatie' en leden. De enige opmerking die hij maakte, betrof de ledengroei van vier- tot vijfduizend leden per jaar. Verheugend, maar elke verklaring voor de teruggang uit de vroegere één miljoen bleef achterwege. Van dit type struisvogelpolitiek kan Mariette Patijn niet beticht worden. Ze lichtte in haar brief (zie elders in dit thema) een tipje van de sluier op. Aangenomen mag worden dat haar teleurstelling al vlak voor het congres van 2017 begon. Het door haar samen met Ruud Kuin beoogde project om met een strakkere centralistische organisatie de verdeeldheid van de FNV aan te pakken, werd gesmoord door in de bestuursverkiezing Kuin af te stemmen. Daar kwam nog eens de overgang naar de SP bij van nauw bij de organizing betrokken bestuurders die de opgebouwde strijd min of meer ontredderd achterlieten. De twee dappere sprekers uit de zorgsector konden het eerdere massieve blok van de verpleegkundigen niet vergeten. Hetzelfde lot was de schoonmaaksters beschoren, het riep een beeld op van 'uithuilen en opnieuw beginnen'. Een tijdje geleden bij een zinvolle bijeenkomst in Hilversum tijdens het rondje langs de velden dat Mariette Patijn maakte, werd al duidelijk dat aan het Offensief, zowel naar inhoud als strategie, nog heel wat gesleuteld moest worden. Met name de in te nemen positie ten opzichte van zowel de werkgevers als de overheid was onduidelijk, waarbij de passieve rol van grote delen van de werkorganisatie op te vatten is als 'deze nieuwe wind waait wel over'. Wie als Patijn het Offensief wilde dragen, raakt dan gauw in een isolement. Over het Ledenparlement dat ter elfde ure de stekker uit het Offensief dreigde te halen, is in het Commentaar van deze ronde van Solidariteit al wat gezegd. Tekenend voor de situatie waarin de FNV zich bevindt, is de kennelijke onderschatting van de interne krachtsverhoudingen die niet verhuld kan worden door erover te zwijgen. San Precario Tijdens de de presentatie van het Offensief kwam de man van de Argumentenfabriek, Robin Fransman, aan het woord. Hij was ook al opgetreden bij een bijeenkomst begin maart 2017, en hield ongeveer hetzelfde verhaal. Nog even slecht of wellicht gezien de situatie nog slechter. Onbegrijpelijk dat zo’n iemand zonder enig gevoel voor de krachtsverhoudingen binnen en buiten de vakbeweging door de FNV een podium krijgt met een obligaat verhaal over flexibilisering. Zijn redenering is dat de vakbeweging in drie stappen in het defensief is gedrongen. Door loonmatiging, lage tarieven voor zzp'ers die de concurrentie op de arbeidsmarkt aanjagen en door de invoering van meer 'flex' en minder 'vast'. En dan, na deze open deur? Fransman vindt dat de vakbeweging zich moet versterken door onderlinge solidariteit, eensgezindheid en actie. Tussen neus en lippen door laat hij ons nog even weten dat de race naar beneden ook de werkgevers schade berokkent. Nog iets over zijn werkwijze. Fransman voert San Precario op, de Italiaanse beschermheilige voor de mensen die in de onzekerheid zijn verzeild: het precariaat. Hij laat de zaal opstaan voor een gebed aan deze heilige, waarvoor terecht niet veel animo was. Iemand riep 'het is zaterdag en niet zondag'. Daarna verklapte hij dat we niet de heilige Precario moesten aanbidden, maar vertrouwen op 'eigen kracht'. De symboliek van San Precario was hem ontgaan, namelijk dat de klassenverhoudingen in het kapitalisme drastisch veranderen door selectieve toepassingen van de technologie en het neoliberale programma van de marktwerking. Met het precariaat als resultaat. Een precariaat dat van de vakbeweging vereist zich in te zetten voor de verschillende groepen die door deze politiek-economische druk getroffen zijn. Dat wil zeggen, zowel in analyse als in actie, de verbinding tot stand brengen tussen de uitkeringstrekkers, de ouderen, de geflexibiliseerde jongeren, de zzp'ers en de werkenden binnen en buiten de bedrijfsschillen. En heel wat 'gewone leden' kunnen dat inspirerend en uit de alledaagse praktijk uitleggen. Dat is vertrouwen in eigen kracht. Zichtbare en vergeten strijd Er waren groepen die als blok optraden tijdens de bijeenkomst. Eigenlijk waren het er maar twee. Als eerste de groep Deliveroo, de werkers van een koeriersbedrijf waaronder veel studenten in slechte arbeidsomstandigheden. Plus de bezorgers van pakketjes en pizza's op de snelle fiets. Onderworpen aan een grote werkonzekerheid, slechte arbeidsomstandigheden, laag loon, geen pensioenopbouw, geen arbeidscontracten. Ze presenteerden zich strijdlustig en bedankten de FNV voor de ondervonden steun. De tweede groep werd gevormd door de senioren die een al lang durende discussie een strijdperspectief proberen te geven door de leuze Red het Pensioenstelsel. Een strijd waarin de vakbeweging zich dubbelzinnig opstelt. Enerzijds gaat ze mee met het idee van de indexering van de pensioenen die om politieke redenen al tien jaar achterbleven ondanks uitpuilende fondsen. Anderzijds staat de FNV open voor een herziening van het pensioenstelsel en is ze van mening binnen de Sociaal Economische Raad daarover een compromis te kunnen afsluiten. Dat zou kunnen leiden, gezien de krachtsverhouding en de opstelling van de werkgevers en minister Koolmees, tot een onverteerbaar compromis. De actieve senioren pleiten dan ook voor de indexering èn het behoud van de systematiek van het bestaande pensioenstelsel. Zo trachten ze de FNV aan hun kant te trekken. De senioren vormden als enigen een groep die zich nadrukkelijk liet zien. Daarnaast manifesteerden zich enkele groepjes of individuele leden die hun strijd voerden, zoals de genoemde zorgwerkers. Poolse collega's die op een distributiecentrum in Waddinxveen werkten, klaagden hun slechte uitzendomstandigheden aan, mensen van PostNL hekelden hun werkonzekerheid en het uitblijven van vaste contracten. Collega's van de sociale werkplaatsen lieten weten dat ze in de praktijk ervaren wat een gedrocht de participatiesamenleving is. Kortom, strijdbare mensen die met een mooie bos bloemen naar huis gingen. Opvallend was de afwezigheid van groepen die eerder zeer zichtbaar hun strijd voerden. De schoonmakers waren er niet ‘en bloc’. Deelnemers aan Red de Zorg waren op een verdwaald losliggend T-shirtje na, met daarop nog AbvaKabo, niet zichtbaar of afwezig. Dat waren toch parels in de klassenstrijd die in korte tijd met hun kennis en ervaring verdwenen zijn. Of vergeten door de vakbeweging? Overigens, de stakende leraren waren niet uitgenodigd om hun strijdvaardigheid te tonen. Verdeelde indrukken Han Busker kwam terug op het podium. Hij bevestigde de aftrap van het offensief, waarna de zaal weer "ACTIE, ACTIE, ACTIE" uitschreeuwde. Hij kondigde aan dat de vakbeweging geen sociaal akkoord zou afsluiten met werkgevers en politieke partijen die het asociale regeringsprogramma steunen. Dat is een opsteker, maar hoe nu verder? Want vanzelf zou het niet goed gaan. Veranderingen zijn nodig, maar vergen meer dan alleen maar meedelen geen akkoord af te sluiten. Het vervolg was teleurstellend. Busker nam afscheid, want hij vertrok naar een andere - kleine - ruimte waar hij zijn nieuwjaarsrede zou houden voor de media; iedereen in verbijstering achterlatend. Waarom kon die toespraak niet in de zaal plaatsvinden waarvan alle aanwezigen, in vereniging, getuigen konden zijn. Het bestuur, in de persoon van de voorzitter, zonderde zich weer eens af van de vereniging. Dat is oude 'meuk' zonder openheid en wars van verandering. Ook de oproep om mee te doen aan de workshops van die middag bleef achterwege. Mij bekroop het gevoel dat we het met die fundamentele veranderingen maar zelf konden uitzoeken. Een gemiste kans en een valse start. Nog even terug naar de aanwezigen. Young en United was er met een delegatie. Sociale bewegingen waren afwezig. 'Dissidenten' als Mariette Patijn en Ruud Kuin verscholen zich niet, maar grepen de gelegenheid niet om hun standpunten uit te spreken. Zo te zien waren de politieke partijen niet uitgenodigd, niettemin zag ik Corrie van Brenk van 50+ en Sadet Karabulit van de SP. Het Ledenparlement was ruim vertegenwoordigd, een dag na een stevig debat met als conclusie dat een Offensief los van de sectoren en de leden op de werkvloer niet van de grond zou komen. Het Ledenparlement heeft aangekondigd met losse initiatieven te komen en lopende en nieuwe acties te steunen. Zo veel mogelijk aan elkaar en met het Offensief verbonden. Landelijke acties als 1 mei gaan gewoon door, voorzien van de nodige financiering. Op de korte termijn is daarmee het Offensief bevestigd. Treurig is dat er geen mogelijkheid geboden is voor een open debat met het Ledenparlement dat de indruk maakt het eigen hachje te willen redden door uiteindelijk het Offensief niet financieel te laten sneuvelen. Dat zou de vakbeweging ongeloofwaardig hebben gemaakt. Strijdbare senioren Tijdens het middagprogramma nam ik deel aan de workshop van de senioren, ondertussen mijn 'eigen' sector en waar ik actief geworden ben. Een heldere presentatie voor tweehonderd mensen, gevolgd door een discussie, zette terecht een aantal misverstanden en mythes recht. De belangrijkste mythe die onderuit ging, is de onbetaalbaarheid van het pensioensysteem op de middellange termijn. De reserves van de pensioenfondsen zijn zelfs door de financiële en economische crisis in ruim twintig jaar tijd met 250 procent gestegen - van 400 miljard naar nu ongeveer 1,350 miljard euro. Een astronomische voorraad waaruit heel eenvoudig de pensioenen met terugwerkende kracht gefinancierd kunnen worden. Ook volgens de aanwezige deskundigen voldoet het stelsel als zodanig aan de eisen van de toekomst. Dat neemt niet weg dat verbeteringen nodig en mogelijk zijn, zoals de toegankelijkheid van de fondsen voor 'niet werknemers' en zzp'ers. Opvallend was de inbreng van de jongeren. Ze bestreden met nadruk dat er over de gewenste toekomst van het stelsel een tweespalt bestaat tussen jongeren en ouderen. Ook wezen ze de veel gehoorde stelling af dat de ouderen aan het potverteren zijn. Daarentegen wilden ze samen met de senioren de strijd aangaan om de grondslag van het stelsel te behouden. Met als uitgangspunten: solidariteit over de leeftijden en posities heen, zekerheid van een leefbaar pensioen voor iedereen dat rust op een collectieve verzekering en verplichte deelname. Een oproep om concreet acties te voeren, leidde tot een veelbelovende inschrijving bij lokale groepen. Elke eerste maandag van de maand is er het pensioenalarm, waarbij plaatselijk groepen de straat op gaan om daar tot discussies te komen over de pensioenen en de valse mythes. Op 20 februari aanstaande zijn er per provincie bijeenkomsten, waarin acties voorbereid worden. Van belang is ook deze te verbinden aan andere vormen van strijd, tussen de sectoren en met sociale bewegingen. Zo ontstond in de praktijk en van onderop toch een perspectief voor fundamentele verandering.