welkom
extra
Solidariteit

Project "Door kritiek nieuwe perspectieven ontwikkelen"

Het mercantiele kapitaal (6) tendentieel dalende winstvoet (b) 1

Sjarrel Massop

De aankondiging (355 extra 2, 13 mei 2018) dat in deze serie de eerstvolgende bijdrage zou gaan over de nieuwe bron van de groei van het kapitaal - het opvoeren van de schulden - is voorbarig geweest. Na enige gepieker blijkt het vraagstuk van de tegenstelling tussen de overaccumulatie en de tendentieel dalende winstvoet voorrang te verdienen. Een serieuze tegenstelling die alle aandacht verdient.

Citaat Karl Marx uit Het Kapitaal

Marx heeft consequent vastgehouden aan het uitgangspunt dat het productieproces van het kapitaal gelijk is aan het arbeidsproces èn het waardevormingsproces. Dit uitgangspunt is en blijft de rechtvaardiging van de arbeidswaardeleer die stelt dat slechts de arbeid in staat is om waarde te vormen.

Overaccumulatie

De overaccumulatie kan niet alleen aan het einde van het productieproces verklaard worden. Het zijn de productieprocessen zelf die zoveel waarde door arbeid vormen dat het surpluskapitaal zijn weg niet weet terug te vinden in oude of nieuwe productieprocessen.
Dat verschijnsel van overaccumulatie - een reservoir van kapitaal, vergelijkbaar met de boterberg en de melkplas van weleer - moet verklaard worden tegen de achtergrond van de verschuivende verhouding tussen constant kapitaal (c) en variabel kapitaal of levende arbeid (v). Deze zogenaamde organische samenstelling van het kapitaal, c/v, wordt verhoogd door voortdurende technologische uitbreidingen. In moderne productieprocessen, bijvoorbeeld de fabricage van automobielen of staal, is in verhouding tot het constante kapitaal (vooral de machinerie) veel minder arbeid nodig. Dit zet vervolgens het (meer)waardevormingsproces onder druk.

Sportprent: man drukt aardbol door versnipperaar en er komt geld uit.

De meerwaardevoet (of uitbuitingsgraad) is gedefinieerd als de verhouding tussen de meerwaarde en het variabele kapitaal (m/v). Wanneer nu in een kapitalistisch productieproces enorm op arbeid bezuinigd wordt, omdat bijvoorbeeld de arbeidsproductiviteit erg hoog is, dan moet er dus sprake zijn van stagnerende waardevorming en dus stagnerende groei of accumulatie van het kapitaal. Een relatief verschijnsel, omdat het gecompenseerd kan worden door de uitbreiding van de productie, zodat de arbeider elders werk kan vinden, of van de marktwerking naar andere sectoren van de economie (het proces van commodificatie). Sectoren echter die, zoals de zorg en de dienstverlening, evenzeer gerationaliseerd worden, zodat ook daar uiteindelijk de stagnatie van de waardevorming optreedt. De vraag is vervolgens: hoe kan dan toch overaccumulatie kan plaatsvinden.

Winstvoet

De tussenstap die Marx maakte, is het onderscheid tussen meerwaarde en winst. Naast de meerwaardevoet (m/v) komt hij tot de winstvoet: de verhouding tussen de meerwaarde en het totale kapitaal (m/c+v). Op deze manier krijgt de onproductieve arbeid, dat is de arbeid die geen directe meerwaarde vormt, een plekje aan de ruif voor de verdeling van de winst; bijvoorbeeld door de werkers in de dienstverlening, het winkelbedrijf en het handelskapitaal.
Maar zodra er nog meer mensen deelnemen aan de feitelijke verdeling van de opbrengsten uit de kapitalistische productieprocessen, met hun tendens van een dalende winstvoet, wordt de verklaring van de overaccumulatie (nog) ingewikkelder. Oftewel, kost ons heel wat hoofdbrekens. Door de circulatie van het kapitaal, de refluxbeweging, stagneert namelijk de winstvorming en zou dus ook de groei van het kapitaal moeten stagneren. En toch ontstaat er zoveel groei dat er sprake is van overaccumulatie. Er ontstaat dus zoveel kapitaal dat het niet meer loont dat surpluskapitaal terug te laten stromen in de productieprocessen, kortom: overaccumulatie. De verleiding wordt dan groot toch te gaan denken dat er ook andere bronnen zijn dan de levende arbeid die tot waardevorming leiden. Welke zouden dat dan moeten zijn. Het kapitaal zelf?
Ook deze bron, het constante kapitaal, bijvoorbeeld de machinerie, zo constateerden we, komt voort uit menselijke arbeid. Een andere bron is de natuur: een paard dat ingezet wordt bij het ploegen, of de bij die honing maakt of de koe die melk produceert. Daarvan zou gezegd kunnen worden dat ze allemaal bijdragen aan de meerwaardevorming, zelfs de bacteriën in de fermentatieprocessen doen dat. Dat kan echter niet de draconische overaccumulatie van het kapitaal verklaren. Er moet dus een andere verklaring zijn. En die is er.

Arbeids(ver)deling

De omzetting van het geld in kapitaal, en omgekeerd, maakt het mogelijk om ook de arbeids(ver)deling te globaliseren. Dit in combinatie met de geweldige technologische ontwikkeling, vooral op het gebied van het transport.
Arbeidsdeling is het proces van opknippen tot deelhandelingen gewijd aan één product. De fabricage van automobielen is daar een voorbeeld van, vooral door de Japanse auto-industrie geperfectioneerd. Onderaannemers leveren deelproducten en accessoires aan het assemblagebedrijf in Japan, just in time en just in case.
Arbeidsverdeling is de concentratie van productie of dienstverlening in een economisch gunstig gebied. Nederland is goed in financiële dienstverlening, handel en transport. In Cuba maken ze suiker en sigaren. Enzovoort.
Door deze arbeidsdeling en arbeidsverdeling is het goed mogelijk om de productie daar te situeren waar de arbeid goedkoop is of om tijdelijk goedkope arbeiders naar te laten migreren, zoals de aspergeoogst in mei en juni door Poolse arbeiders. In een vorige bijdrage aan deze serie 353 - extra 1, 15 april 2018 kwam al aan de orde dat Naomi Klein voortreffelijk heeft beschreven hoe het mercantiele kapitaal over het productiekapitaal gaat overheersen. Door de internationale arbeids(ver)deling krijgt dat dus ook een bijzondere betekenis bij de accumulatie van het kapitaal.

Op deze wijze lijkt het kapitaal, ondanks een tendentieel dalende winstvoet, toch in staat tot verder accumuleren, zelfs tot overaccumuleren. Het toont wederom de enorme veerkracht van het systeem en laat eveneens weer zien dat het uitgangspunt van Marx, de arbeidswaardeleer, fier overeind blijft staan. Tegelijkertijd toont deze internationalisering de onhoudbaarheid aan van het politieke, economische systeem van het kapitalisme.


1 Karl Marx, Zur Kritik der politischen Ökonomie, Manuskript 1861-1863, www.marxists.org - marx-engels - 1861 - manuscripten Het mercantiele kapitaal betreft het vijfde deel van de Manuscripten. (terug)