welkom
extra
Solidariteit

Ben van Koppen, 1939-2017, overleden

Vriend, leraar en vakbondsman

Hans Boot

Op 31 augustus 2017, een dag voor zijn 78ste verjaardag, overleed Ben van Koppen. Op verzoek van zijn vrouw Ineke sprak ik tijdens de begrafenis op 6 september in een kerkje in Diepenveen, vlak bij Deventer, over zo'n vijftig jaar gemeenschappelijkheid. Hier een enigszins geredigeerde tekst.

"Bijna een halve eeuw kennen Ben en ik elkaar. Daarin heb ik hem gezien als een kritische maatschappijvernieuwer die onbegane wegen en onbetreden paden volgde. In het algemeen, door het onderwijs en de vakbeweging in het bijzonder. Sociaal bewogen en mensvriendelijk.

Eind jaren zestig maakte ik kennis met Ben die leraar was aan de School voor Eenvoudig Technisch Onderwijs, de SETO, in de Amsterdamse Wormerveerstraat, de Spaarndammerbuurt. Ik was ingehuurd om een groepje docenten te informeren over een nieuwigheid, de zogenaamde studielessen van de Mammoetwet van 1968.
In diezelfde tijd speelden er op de SETO allerlei conflicten met directie en bestuur over de zeggenschap van docenten en ouders. Ze liepen uit op het ontslag van Ben en enkele van zijn collega's. Vastlopende vergaderingen, acties en een demonstratie mondden uit in de bezetting van de school.

Tijdens die bezetting trad op een zondagmorgen de Eindhovense toneelwerkgroep Proloog op, juli 1972. In een voorstelling op basis van buit gemaakte correspondenties werden ook liederen gezongen, waarvan het refrein vol overtuiging voor de radio te horen was. De tekst tekende Ben toen en later.

't Is onze school, die onze kinderen moet leren
Even op te passen voor die hoge heren
Die later van hun werk gaan profiteren
Zoals ze dat met iedereen proberen
Het is het beste maar, dat het bestuur vertrekt
We zullen zien, wie aan het laatste eindje trekt

Jaren later, in 2000 - we zagen elkaar regelmatig en werkten samen tijdens vakbondsscholingen in Epe, Ben als coördinator, ik als gastdocent - vertelde hij over zijn aankomende, vervroegde pensioen. Een goede aanleiding voor een terugblikkend interview in het blad Solidariteit. De titel zegt veel: Begrijpen om te kunnen veranderen.1 Hier een citaat, door Ben geautoriseerd, dus hartstikke waar.

Vakbondsscholing is geen programma afdraaien of vaardigheden instampen, maar mensen leren hun ervaringen te begrijpen en te inspireren tot veranderende activiteiten.
Dat is in een notendop het beginselprogramma van Ben van Koppen dat hij zevenentwintig jaar met vallen en opstaan in praktijk heeft gebracht als scholingsmedewerker bij de vakbeweging. Hij kijkt terug op zijn ervaringen. Om begrijpelijk te maken wat hem bewoog in een organisatie die steeds minder beweegt.

In alle jaren dat ik Ben ken, is zijn bevlogenheid geen spat minder geworden. Zijn persoon valt samen met zijn werk en de opvattingen daarover. De gesprekken zijn altijd indringend, hij vertelt over de verschillende perioden in zijn leven alsof het gisteren was.
* hoe het toeging op een streng rooms-katholieke school voor arbeiderskinderen in Amsterdam West;
* hoe hij op veertienjarige leeftijd als leerling-leerling in de voetsporen van zijn vader en grootvader het grafische vak binnentrad;
* hoe hij op een van de buurman geleend zolderkamertje veel las en tekende;
* hoe hij zich in militaire dienst afsloot van de commanderende sergeanten;
* hoe hij zich herkende in de leerlingen van de technische school waar hij creatieve handvaardigheid gaf;
* hoe hij met die jongens op de voorste rij in de schouwburg zat;
* hoe hij merkte dat de vakbeweging niet het walhalla bleek te zijn dat hij verwachtte;
* hoe een met kaderleden gemaakte videofilm liet zien dat de problemen van de ploegendienst geen individuele aangelegenheid waren;
* hoe zenuwachtig de cursisten waren als aan het einde van een scholingsweek hun echtgenoten op bezoek kwamen;
* hoe mooi het was dat na zeven jaar trekken en duwen door ouders in Epe een vernieuwingsschool werd gebouwd;
* en hoe hij elke keer weer verbaasd was over wat vakbondsleden aanpakten als ze de ruimte kregen.

De periode daarna genoten Ben en Ineke met volle teugen van het leven in Frankrijk waar ze zomers woonden, en zagen we elkaar minder. Dat veranderde, nadat Ben te horen kreeg een ongeneeslijke vorm van kanker te dragen. We lunchten op het terras van hun appartement aan de IJssel - en ik kreeg van alles over Deventer te zien.
In één van onze laatste gesprekken - achteraf een afscheid, ook weer aan de IJssel, Ben met de rollator en ik op een bankje - liep hij tevreden zijn leven langs. Bewogen als altijd, deze keer heel persoonlijk. Het ging uiteindelijk over zijn liefde en bewondering voor Ineke. Ik deel die van harte en hoop dat Ineke het ons achteraf niet kwalijk neemt dat we later dan afgesproken thuis kwamen.

Ben was een zeldzaam warme en kameraadschappelijke man die ik koesterend in mijn hart draag."


1 Solidariteit, nummer 94, februari 2000 - "Begrijpen om te kunnen veranderen" (terug)