welkom
extra
Solidariteit

Een bezoek aan Wittenberg

Vijfhonderd jaar Luther en de Reformatie

Harry Peer

In 2017 wordt op vele plaatsen in de wereld 500 jaar Luther en de Reformatie gevierd. Hier aan het eind van dat jaar een eerste beschouwing, een aanloop met aandacht voor Maarten Luther en de stad Wittenberg. In een vervolg wordt uitgebreider ingegaan op Luthers theologische opvattingen, zijn verschijning tegenover keizer Karel V op de Rijksdag in Worms en het gedwongen verblijf op de Wartburg waar hij het Nieuwe Testament in het Duits vertaalde. Vanzelfsprekend komen dan Luthers opstelling in de Boerenoorlogen van 1524/1525 en zijn antisemitisme aan de orde.

Luther over de aflatenhandel: Iedere keer dat er een geldstuk in de schatkist klinkt, is er een ziel die uit het vagevuur springt.

Rome in verval

Foto
Voorportaal Slotkerk in Wittenberg; de deur is niet oorspronkelijk - foto: Harry Peer.
Op een mooie zomerdag in juli 2017 kom ik aan op het station van Wittenberg, gelegen in de deelstaat Saksen-Anhalt in het oosten van Duitsland. Luther heeft hier met een enkele onderbreking het grootste deel van zijn leven vanaf 1508 tot zijn dood in 1546 gewoond. Ik ben geen pelgrim, maar laat de kans niet voorbijgaan om het Mekka van de Protestanten in dit bijzondere herdenkingsjaar te bezoeken.

Wittenberg was in het begin van de zestiende eeuw een plaats van nog geen vierduizend inwoners aan de toenmalige rand van de beschaving en barbarij. Luther studeerde er filosofie en promoveerde in 1512 tot doctor in de theologie. Luther is eenmaal voor een langdurige reis buiten Duitsland geweest. Eind 1510/begin 1511 vergezelde hij een oudere monnik bij een bezoek aan Rome. Het doel van het tweetal was de paus te vragen de zelfstandigheid van hun groep binnen de Orde der Augustijnen te mogen bewaren. Luther raakte diep geschokt door het verval, de corruptie en de decadentie die hij in de heilige stad aantrof. Het bracht hem later tot uitspraken dat de paus de antichrist en de duivel was. In 1514 werd Luther in Wittenberg benoemd tot hoogleraar in de moraaltheologie en predikant.
Wittenberg heeft zich jarenlang voorbereid op de viering van vijfhonderd jaar Reformatie en verwacht miljoenen bezoekers. Verrassend genoeg ben ik de enige wandelaar op weg van het station naar de stad, ongeveer een kwartier lopen.

Bezienswaardigheden

Mijn bezoek leidt naar de bezienswaardigheden van de plaats die wel het Rome van het protestantisme wordt genoemd. Het meest tot de verbeelding spreekt natuurlijk de Slotkerk, waar Maarten Luther op 31 oktober 1517 zijn 95 stellingen tegen de aflaten op de deur nagelde. Voorts, de stadskerk Sankt Marien waar Luther predikte, het Lutherhuis en het huis van Melanchthon (vriend van Luther en mede hervormer).
Het Lutherhuis is het klooster waar Luther als monnik verbleef en waar hij na zijn huwelijk op 13 juni 1525 met de uitgetreden non Katherina von Bora bleef wonen en een groot gezin stichtte. In 1883 is het ingericht als museum. De woonkamer waar Luther met vrouw, kinderen, familieleden, studenten en bezoekers uit binnen- en buitenland de beroemde tafelgesprekken voerde, maakt de meeste indruk op me. Gasten hebben aantekeningen van die gesprekken gemaakt. Het waren geanimeerde, gezellige bijeenkomsten waar in een mengelmoes van Duits en Latijn over godsdienstige onderwerpen werd gesproken. Elders wordt Luther een dominant en zelfs tiranniek optreden verweten, maar tijdens de maaltijd met verwante zielen treedt de gastheer naar voren als een wijze, milde persoon die met zijn geestelijk overwicht erin slaagt het gesprek levendig te houden en een hogere wending te geven.
In het museum bezoek ik de twee tentoonstellingen. De eerste gaat over de 95 personen die beïnvloed zijn door Luther, van Johann Sebastian Bach tot Martin Luther King. Maarten is trouwens in het Duits Martin. ís Avonds hoor ik tijdens een lezing dat de vader van de predikant en burgerrechtenactivist dominee was in de Baptistenkerk in Atlanta. Na een reis begin jaren dertig in Duitsland wijzigde hij de voornaam van zijn zoon Michael in Martin Luther. De tweede expositie toont de 95 objecten verbonden met Luther, zoals zijn eigen bijbel, een onbekend portret van hem als Jonker Jörg, handgeschreven brieven, huishoudelijke voorwerpen en zijn testament uit 1542.

De stadskerk Sankt Marien is kunstzinnig beroemd vanwege het altaarstuk van vader en zoon Lucas Cranach en politiek berucht vanwege het aan de zuidgevel ingemetselde antisemitische middeleeuwse reliëf de Jodenzeug. Onder aan de voet van de kerk is als tegenwicht in 1988 op de grond een bronzen plakkaat bevestigd met een verwijzing naar de zes miljoen joden die tijdens de Tweede Wereldoorlog in vernietigingskampen om het leven zijn gebracht.
Lucas Cranach de Oude (1472-1553) heeft Luther in portretten vastgelegd. Voer voor psychologisch georiënteerde historici en theologen die Luther aan de hand van zijn ouder wordende gelaatstrekken en lichaamsomvang willen duiden. Op het grote marktplein voor het stadhuis schitteren de imposante monumenten van Luther en Melanchthon.

Foto Foto
Portret Maarten Luther (1483-1543). Portret Philipp Melanchthon (1497-1660).

Enkele stellingen

Luthers stellingen trokken ruim de aandacht. We kunnen natuurlijk niet alle 95 stellingen de revue laten passeren, wel enkele spraakmakende. Stelling 1 - "Doordat onze Heer en Meester Jezus Christus zei: 'Doet boete' enz. (Mattheus 4:17) wilde Hij dat het hele leven van de gelovigen boete zou zijn." We laten dit even op ons inwerken. De gevestigde kerk klonk dit vertrouwd in de oren; de mens is een zondaar die daarvoor eeuwig boete moet doen. Maar de moderne mens wordt zwaarmoedig zo niet depressief van de absolute lading. Van stelling 75 zal Rome ontzet zijn geweest: "Te veronderstellen dat de aflaat van de paus zo krachtig werkt, dat hij een mens zou kunnen vrijspreken van de zonde, zelfs als hij (om iets onmogelijks te noemen) de moeder Gods verkracht had, is krankzinnig." Stelling 86 - "Of: waarom bouwt de paus niet liever de St. Pieterskerk van zijn eigen geld in plaats van dat van de arme christenen, terwijl toch zijn vermogen groter is dan dat van de rijkste Crassus?" Een grenzeloze brutaliteit in de ogen van de paus.

De andere stellingen zijn al even uitdagend. Het leverde Luther felle kritiek op vanuit de kerkleiding. Silvester Prierias, de opperste rechter in geloofsaangelegenheden: "Wanneer het bijten eigen is aan honden, dan vrees ik dat je een hond als vader hebt gehad, want jij schijnt voor het bijten geboren te zijn. Bovendien vrees ik dat je door je spitsvondigheden en doordat je je stem tegen de hemel hebt verheven een ongeluk begaan hebt. Ik zie dus niet in, hoe je de banvloek zou kunnen ontlopen. Maar voor het geval je een echte dronken Duitser bent, dan zijn we nog bereid te wachten tot je weer nuchter bent." Niet echt een verzoeningsgezind gebaar. Dat laat vijf eeuwen op zich wachten.

Aflaten

De Duitse gelovigen betaalden met hun aflaten voor de bouw van de Sint Pieter en voor het verkwistende leven van de prelaten (priesters met een hoge bestuurlijke functie) in Rome. Met een aflaatbrief koopt de gelovige een kwijtschelding van straf die hij na vergeving van de zonden nog in het vagevuur moet ondergaan.
De aflatenhandel was volkomen uit de hand gelopen. Zo kon de gelovige ook al aflaten aanschaffen voor zonden die hij mogelijk in de toekomst zou kunnen begaan, of kopen voor al overleden familieleden. In de Middeleeuwen was de angst van mensen voor de hel en het vagevuur alles overheersend. Luther was diep verontwaardigd over de slinkse manier waarop de paus de vrees van de gelovigen voor het hiernamaals uitbuitte door ze het geld uit de zak te kloppen. Alsof je Gods genade zou kunnen kopen.

Naast theologische verschillen en morele bezwaren ging een nationalistisch aspect meespelen in het gevecht met de kerk in Italië. Luther blafte terug: "Want Rome is de grootste dief en rover, die ooit op aarde is verschenen of daar zal verschijnen. (...) Arme Duitsers die wij zijn. (...) Wij zijn bedrogen! Wij waren de geboren heren en nu dwong men ons het hoofd onder het juk van onze tirannen te buigen. (...) Het wordt tijd dat het mannelijke Duitse volk niet langer de marionet van de paus van Rome is."
Keurvorsten en bisschoppen in Duitsland waren partij geworden in de lucratieve aflatenhandel en mochten soms een deel van de opbrengst van de aflaten houden. Maar zagen met lede ogen aan dat het grootste deel van het kapitaal het land uitstroomde en de economie benadeelde. Zich los kunnen maken van de dictaten van het Vaticaan zou de eigen positie versterken.

Ketters

In Heidelberg verdedigde Luther in 1518 zijn opvattingen op het generale kapittel (een soort bestuurscollege) van de Orde der Augustijnen. In Augsburg debatteerde hij op het scherpst van de snede met kardinaal Thomas Cajetanus en in Leipzig met Dr. Johann Eck, zijn grootste tegenstander. Ze slaagden er niet in Luther van zijn standpunt af te brengen. Het leidde tot een edict (een schrijven met de kracht van wet) van paus Leo X waarin hij Luthers geschriften als ketters, schandelijk en beledigend voor vrome oren wegzette.

In Wittenberg kun je naar de plek vlak buiten de stadsmuren bij de Elsterpoort gaan waar Luther op 10 december 1520 het edict in het openbaar verbrandde. Een gedenkteken bij de zogenaamde Luther-eik herinnert aan de gebeurtenis. Op 3 januari 1521 werd Luther door de paus geëxcommuniceerd. Moed kan hem niet worden ontzegd. Criticasters vóór hem waren voor minder op de brandstapel geëindigd. Maar Luther had het grote geluk dat Frederik de Wijze, keurvorst van Saksen, hem beschermde en dat keizer Karel V werd afgeleid door andere zaken zoals de oorlogen met Frankrijk en de Turken.
Wittenberg is een charmante in het protestantisme ondergedompelde plaats met een kleine vijftigduizend inwoners. Ik ben er een dag geweest, maar ik neem me voor om er zeker nog eens terug te komen.

Foto
Monument Luther op het marktplein in Wittenberg - foto: Harry Peer.